< Pytanie biblijne dotyczące apokryfów

P: Skąd pochodzi termin „apokryfy”?

Odp.: Kiedy Hieronim tłumaczył Biblię na łacinę, księgi te istniały w greckiej Septuagincie Starego Testamentu, ale nie w hebrajskiej. Na początku swojego życia Hieronim uznawał całą Septuagintę za natchnioną przez Boga, ale później uznawał za takie jedynie hebrajskie oryginały Starego Testamentu, a Augustyn (List 71, str. 327, 403 r. n.e.) nalegał na Hieronima, by przetłumaczył całą Septuagintę. Hieronim ukuł termin „apokryfy” od greckiego słowa oznaczającego „ukryte”, aby odróżnić je zarówno od „prawdziwego Pisma Świętego”, jak i od innych pism religijnych.

Pytanie: Czym dokładnie są apokryfy?

Odp.: Istnieją różne zbiory ksiąg apokryficznych. Są to księgi oraz dodatki do ksiąg, które zarówno Żydzi, jak i protestanci (wraz z niewielką liczbą katolików) uznają za niebędące częścią Starego Testamentu. Katolicy i prawosławni zazwyczaj uznają je za część Starego Testamentu, choć często uważa się, że mają one niższy status. W rzeczywistości istnieją co najmniej cztery wykazy ksiąg apokryficznych: 11 ksiąg uznawanych obecnie przez Kościół katolicki oraz 14 ksiąg uznawanych przez Kościół prawosławny, oryginalną (z 1611 r.) Biblię Króla Jakuba oraz przez Kościół katolicki przez większość swojej historii. Oto wykaz wraz z błędami i liczbą stron w języku angielskim.

Aby zapoznać się z wieloma z nich, można przejrzeć stronę (nieaktywną) wesley.nnc.edu/noncan/acts.htm.

List Jeremiasza jest dołączony do Księgi Barucha i uważany jest za szósty rozdział Księgi Barucha w Biblii katolickiej oraz w oryginalnej wersji Biblii Króla Jakuba. W zrewidowanej wersji standardowej (Revised Standard Version) stanowi on odrębny list.

Należy zauważyć, że zarówno katolicy, jak i protestanci zgadzają się co do tego, że księgi apokryficzne zawierają błędy. 1 Księga Ezdrasza znajdowała się w niektórych, ale nie we wszystkich egzemplarzach Septuaginty. Wśród zwojów znad Morza Martwego znajdowały się zarówno hebrajskie, jak i greckie (z Septuaginty) kopie Starego Testamentu, ale tylko dwie księgi apokryficzne (Księga Syracha i Księga Tobiasza.) Ponadto, ponieważ najwcześniejsze kompletne egzemplarze Septuaginty pochodzą z IV wieku, w książce „When Cultists Ask” (str. 287) wskazano, że nie ma pewności, kiedy przed IV wiekiem apokryfy zostały włączone do Septuaginty.

P: Ile różnych zbiorów ksiąg apokryficznych istnieje w różnych kościołach?

Odp.: Istnieją co najmniej cztery różne zbiory apokryfów.

Katolicki: 1 i 2 Księga Machabejska, Baruch, dodatki do Księgi Daniela, Eklezjastyka (Sirach), dodatki do Księgi Estery, Księga Judyty, List Jeremiasza w Księdze Barucha, Księga Tobiasza, Mądrość Salomona.

Prawosławni słowiańscy: Takie same jak apokryfy katolickie plus 2 Księga Ezdrasza, 3 Księga Ezdrasza, 3 Księga Machabejska, Modlitwa Manassesa i Psalm 151.

Greckoprawosławni: Takie same jak apokryfy katolickie oraz Modlitwa Manassesa, Psalm 151, 1 Księga Ezdrasza oraz 3 i 4 Księga Machabejska (4 Księga Machabejska w dodatku).

Historyczny Kościół koptyjski: 1., 2. i 3. Księga Machabejska, Księga Barucha, dodatki do Księgi Daniela, Księga Syracha, dodatki do Księgi Estery, Księga Judyty, List Jeremiasza, Psalm 151, Księga Tobiasza, Księga Mądrości Księga Mądrości Salomona. Jednak za pontyfikatu Cyryla V (1874–1927) Kościół koptyjski odrzucił te księgi jako część Biblii. Więcej informacji można znaleźć w „The Coptic Encyclopedia”, tom 1, str. 161.

Natomiast protestanci mają ten sam Stary Testament co Żydzi, z wyjątkiem kolejności i podziału ksiąg. Wszystkie wyżej wymienione Kościoły zgadzają się co do ksiąg protestanckiego/żydowskiego Starego Testamentu.

P: Skąd pochodzą księgi apokryficzne?

Odp.: Księgi apokryficzne z Septuaginty pojawiły się po raz pierwszy po przetłumaczeniu Starego Testamentu na język grecki około 200–100 r. p.n.e. Tłumaczenie to, zwane Septuagintą, było dobrze wykonane w przypadku Pięcioksięgu, ale nie tak dobrze w przypadku niektórych ksiąg prorockich. Żydzi w Palestynie nigdy nie uznawali ich za Pismo Święte. Greckojęzyczni Żydzi i chrześcijanie spoza Palestyny zakładali, że są to księgi Pisma Świętego, ponieważ znajdowały się w Septuagincie.

Kiedy wczesnochrześcijański mnich Hieronim tłumaczył Stary Testament z języka hebrajskiego na łacinę, musiał odpowiedzieć na pytanie: „Czy powinien uwzględnić te księgi, czy nie?”. Na początku swojego życia uważał, że tak, ale w późniejszym okresie akceptował jako Stary Testament wyłącznie hebrajskie oryginały.

W 90 r. n.e. rada żydowska, która zebrała się w mieście Jamnia, wykluczyła ze Starego Testamentu wszystkie teksty poza tymi, które obecnie uznają Żydzi i protestanci. W Jamnii toczyła się dyskusja na temat Księgi Rut, Księgi Estery, Pieśni nad Pieśniami i Księgi Koheleta, ale wszystkie te księgi zostały uznane. Wśród chrześcijan nie było zgody co do apokryfów, dopóki Augustyn nie stanął w ich obronie na soborze w Kartaginie w 397 r. n.e. Pisma te znajdowały się w Bibliach używanych przez chrześcijan przez ponad 1100 lat. Nawet Biblia króla Jakuba z 1611 r. pierwotnie je zawierała. Po protestach purytanów zostały one wykluczone począwszy od 1644 r.

Więcej informacji na temat kanonu Starego Testamentu i apokryfów można znaleźć w „Today’s Handbook” na stronach 36–42.

P: Jakie są najwcześniejsze zachowane kopie ksiąg apokryficznych?

O: Wśród zwojów znad Morza Martwego znajdują się fragmenty 5 zwojów Księgi Tobiasza (4 w języku aramejskim i 1 w języku hebrajskim) oraz 2 zawierające Księgę Syracha. Zwoje znalezione w Masadzie zawierają fragmenty Księgi Syracha 39:27–44:17c w języku hebrajskim, zgodnie z informacją zawartą w publikacji „Odpowiedzi na 101 pytań dotyczących zwojów znad Morza Martwego”, str. 25. Podano tam również, że w jaskini nr 4 znaleziono fragmenty zwojów znad Morza Martwego.

Manuskript Watykański (325–350 r. n.e.) zawiera księgi apokryficzne z wyjątkiem Ksiąg Machabejskich. Manuskript Aleksandryjski (ok. 450 r. n.e.) zawiera całość apokryfów, w tym 3. i 4. Księgę Machabejską (wczesną wersję, a nie tylko współczesną wersję katolicką). Manuskript Synajski (340–350 r. n.e.) zawiera Księgę Tobiasza, Księgę Judyty, 1. i 4. Księgę Machabejską, Księgę Mądrości oraz Księgę Syracha.

Pytanie: Jaka część Księgi Tobiasza znajduje się w zwojach znalezionych w jaskini nr 4 nad Morzem Martwym?

O: Łącząc wersety z pięciu różnych zwojów wymienionych w książce „The Meaning of the Dead Sea Scrolls” (str. 424–425), zachowane fragmenty to: Księga Tobiasza 1:17, 19–22; 2:1–3, 10–11; 3:3, 4?, 5–15, 17; 4:2–9, 21; 5:1, 2, 9, 12–14, 19–22; 6:1–19; 7:1–11, 13; 8:17–19, 21; 9:1–4; 10:7–9; 11:10-14; 12:1,18-22; 13:1-4,13-14,18; 14:1-7,10.

Zob. książka „The Meaning of the Dead Sea Scrolls”, str. 424–425, gdzie omówiono poszczególne rękopisy, oraz zdjęcie fragmentu Księgi Tobiasza 6:12–7:10 w manuskrypcie 4Q197 na str. 184.

P: Jaka część Księgi Eklezjastyka (Siracha) została odnaleziona wśród zwojów znad Morza Martwego oraz w Masadzie?

Odp.: W Qumran, w jaskini nr 2, znaleziono zwój zawierający fragmenty Księgi Syracha 1:19–20 lub 6:14–15 (identyfikacja nie jest pewna) oraz 6:20–31.

W Masadzie znaleziono Księgę Syracha 39:27-28c, 29-32; 40:10–19, 28–30; 41:1–22; 42:1–25; 43:1–25 (bez wersetów 26–28), 29–30; 44:1–17; 51:1–11, 23 (wersety 13–20, 30 w Septuagincie).

P: Kiedy Kościół katolicki oficjalnie uznał 11 ksiąg apokryficznych?

Odp.: Kiedy niektórzy teologowie katoliccy oraz wszyscy reformatorzy protestanccy wykluczyli księgi apokryficzne z Biblii, katolicki Sobór Trydencki w 1546 r. n.e. podjął działania. Oprócz wykorzystania swojego autorytetu do skazania Lutra na piekło, Sobór oficjalnie uznał wszystkie księgi Soboru Kartagińskiego za należące do Biblii – z wyjątkiem Modlitwy Manassesa oraz 1 i 2 Księgi Ezdrasza. (Niektóre katolickie Biblie nazywają Księgi Ezdrasza i Nehemiasza „1 i 2 Księgą Ezdrasza”, co powoduje, że „1 i 2 Księga Ezdrasza” stają się „3 i 4 Księgą Ezdrasza”). W związku z tym dzisiejsze katolickie apokryfy są o trzy księgi krótsze niż apokryfy znane przez większość historii oraz niż te stosowane obecnie przez kościoły prawosławne.

P: Jakie jest oficjalne stanowisko Kościoła anglikańskiego i episkopalnego w sprawie apokryfów?

Odp.: Zajmują one stanowisko pośrednie między stanowiskiem protestanckim a katolickim/prawosławnym. Zgodnie z artykułem VI z Trzydziestu dziewięciu artykułów Kościoła Anglii księgi te są czytane „jako przykład życia i pouczenie dotyczące obyczajów”, ale Kościół nie „stosuje ich do ustanawiania jakiejkolwiek doktryny”.

P: Jakie jest oficjalne stanowisko kościołów luterańskich w sprawie apokryfów?

O: Zgodnie z luterańską stroną internetową www.lcms.org „Marcin Luter uważał apokryfy za «przydatne historyczne» pisma, z którymi chrześcijanie powinni się zapoznać i które od czasu do czasu powinny być nawet czytane podczas nabożeństw publicznych”. Jednak ani Luter, ani Kościół luterański nigdy nie uznały tych pism za kanoniczne – tj. za część natchnionego i nieomylnego Słowa Bożego – ponieważ nie spełniają one kryteriów wynikających z samych Pism Świętych dotyczących tego, co stanowi o przynależności danej księgi do kanonu Pisma Świętego”.

Pytanie: Dlaczego niektórzy twierdzą, że księgi apokryficzne powinny znaleźć się w Biblii?

Odp.: Istnieją co najmniej trzy powody.

1. Apokryfy znalazły się w tłumaczeniu Starego Testamentu znanym jako Septuaginta. Apokryfy z Septuaginty zostały uznane przez Sobór w Kartaginie w 397 r. n.e. oraz przez Sobór Trydencki w 1546 r. Kościół katolicki i prawosławny traktują je jako Pismo Święte.

Kontrargument: Jeśli Sobór Trydencki miał rację, uznając dotychczasową tradycję za błędną w odniesieniu do tych trzech dodatkowych ksiąg, to tradycja może być błędna również w odniesieniu do pozostałych. Sobór Trydencki faktycznie obradował w dwóch miastach: Trydencie i Bolonii. Ponieważ wydawało się, że towarzyszyła mu dżuma dymienicza, wielu uznałoby Trydent za powód, by NIE akceptować tych ksiąg.

2. Wielu wczesnochrześcijańskich przywódców nauczało o nich jako o Pismach Świętych. Oto niektórzy z nich: Ambroży, Augustyn, Klemens Aleksandryjski, Klemens Rzymski (Holofernes z Księgi Judyty w 1 Klemensa, rozdz. 55), Hipolit, Ireneusz, Laktancjusz, Orygenes, Patryk, Sulpicjusz Sewer, Tertulian, Cyprian i Teodot. Czy wszyscy ci mężowie byli w błędzie?

Kontrargument: Wielu wczesnych przywódców chrześcijańskich nie uważało tej księgi za Pismo Święte. Należą do nich: Ambroży, Amfilochiusz, Atanazy, Cyryl z Jerozolimy, Grzegorz z Nazjanzu, Hieronim oraz Juliusz Afrykański (przynajmniej w odniesieniu do Szybiny). Odrzucili je również Żydzi: Józef Flawiusz i Filon. Wielu innych, takich jak Justyn Męczennik, napisało całe tomy, ale ani razu ich nie zacytowało. Ambroży wypowiadał się sprzecznie. Nawet wielu zwolenników, jak na przykład Augustyn, uważało, że są one natchnione w mniejszym stopniu.

3. Ponieważ prawdziwe słowo Boże trwa, a apokryfy nieprzerwanie znajdują się w niektórych Bibliach od 2100 lat, żadna z unikalnych doktryn zawartych w apokryfach (modlitwy za zmarłych itp.) nie zniekształciła słowa Bożego. Skoro objawienie Boże różniłoby się zasadniczo w zależności od tego, czy doktryny te zostałyby wykluczone, czy uwzględnione, a Słowo Boże nie może zostać zniekształcone (zasadniczo zmienione), to doktryny te oraz apokryfy muszą być prawdziwe.

Kontrargument: Księgi apokryficzne były uzupełnieniem Biblii, a nie jej zniekształceniem. Różnica między nimi a Biblią była zawsze znana. Trwałość Słowa Bożego oznacza, że Jego prawda będzie zawsze obecna; wyznawcy sekt nieustannie tworzą zniekształcone kopie Biblii.

Podsumowanie: Kiedy Kościół zabiera głos, nie ma miejsca na własne rozważania. Skoro zarówno Kościół katolicki, jak i prawosławny uznają różne księgi apokryficzne za Pismo Święte, kim jesteśmy, by kwestionować Prawdziwy Kościół naszymi prywatnymi poglądami?

Pytanie: Którzy pisarze wczesnego Kościoła cytowali poszczególne księgi apokryficzne?

Odp.: Oto lista tego, co udało mi się znaleźć.

Cr 1 List Klemensa (z Rzymu) (16 stron) 96–98 r. n.e.

Ba List Barnaby (13 stron) ok. 70–130 r. n.e.

Pa Papiasz, uczeń Jana (3 strony) 110–113 r. n.e.

Ig Ignacy (21 stron) ok. 110–117 r. n.e.

Di Didache (6 stron) ok. 60–120 r. n.e.

Dg List do Diognetusa (6 stron) ok. 130–200 r. n.e.

Po Polikarp, uczeń Jana (4 strony) ok. 150 r. n.e.

JM Justyn Męczennik (119 stron) ok. 138–165 r. n.e.

He Pasterz Hermasa (47 stron) ok. 115–155 r. n.e.

Th Teofil [z Antiochii] (33 strony) 168–181/188 r. n.e.

Ja Melito z Sardes (11 stron) 170–177 r. n.e.

Ae Atenagoras (34 strony) ok. 177 r. n.e.

Ir Ireneusz z Lyonu (264 stron) 182–188 r. n.e.

Te Tertulian [Rzym] (854 stron) 198–220 r. n.e.

CA Klemens Aleksandryjski (424 stron) 193–217/220 r. n.e.

Hi Hipolit (233 strony) 225–235/6 r. n.e.

Lub Orygenes (622 stron) 230–254 r. n.e.

JA Juliusz Afrykański [z imienia Nehemiasz, Daniel, aluzja do Księgi Wyjścia] 232–245 r. n.e.

Nv Novatian (39 stron) 250–257 r. n.e.

an Traktat przeciwko Nowacjanowi (7 stron) ok. 255 r. n.e.

oraz Traktat o ponownym chrzcie (11 stron)

Por. Cyprian i jego zwolennicy (270 stron) ok. 246–258 r. n.e.

W = Książki lub cytaty wymienione z nazwy lub według autora

G = Wspomniane jako słowa Boże + zacytowane

B = Wymienione jako fragment Pisma Świętego lub cytowane + „jest napisane”

m = mieszane

Q = cytat jednego lub więcej wersetów. ½ = cytat połowy wersetu

A = aluzja. – = brak odniesienia X = pominięte

Pytanie: A konkretnie, z jakich ksiąg apokryficznych cytował Cyprian?

Odp.: Cyprian był biskupem Kartaginy od ok. 246 r. aż do swojej śmierci męczeńskiej w 258 r. n.e. W swoich cytatach Cyprian niemal zawsze podaje tytuł księgi, z której pochodzi cytat. W Traktacie 12, Księdze 3 cytuje (w podanych rozdziałach) z „Ksiąg Machabejskich” (tj. 1 i 2 Księgi Machabejskiej) (4, 15, 53), z Księgi Syracha (6, 12, 20, 35, 51, 61, 96, 109, 110), z Księgi Tobiasza (62), z dodatków do Księgi Daniela (20) oraz z Księgi Mądrości Salomona (15, 56, 59). W samym tylko Traktacie 12 Cyprian zacytował również bezpośrednio każdą księgę Nowego Testamentu z wyjątkiem Ewangelii według św. Marka, 2 Listu do Tesaloniczan, Listu do Filemona, Listu do Hebrajczyków, Listu św. Jakuba, 2 i 3 Listu św. Jana oraz Listu św. Judy.

P: Dlaczego niektórzy twierdzą, że apokryfy nie powinny znajdować się w Biblii?

Odp.: Istnieje co najmniej sześć powodów.

1. W Nowym Testamencie znajduje się około 260 cytatów ze Starego Testamentu i około 370 aluzji, ale nie ma ani jednego cytatu z apokryfów. (W Nowym Testamencie cytowani są jednak greccy poeci i pseudepigrafy.) Zatem, opierając się wyłącznie na cytatach, greccy poeci mieliby więcej dowodów na to, że są pismem świętym, niż apokryfy. Wszyscy uznaliby apokryfy za Pismo Święte, gdyby Jezus tak powiedział. Nigdy tego nie uczynił.

Kontrargument: Nowy Testament nie cytuje również Księgi Estery, Księgi Koheleta ani Pieśni nad Pieśniami.

2. Żydowska rada w Jamnii w 90 r. n.e. wykluczyła apokryfy. Jezus nigdy nie krytykował faryzeuszy za to, że nie wierzyli w apokryfy.

Odpowiedź: To Żydzi, a nie chrześcijanie, zebrali się w Jamnii.

3. Wielu chrześcijan w średniowieczu i w okresie reformacji również nie uważało ich za Pismo Święte. Należą do nich: papież Grzegorz Wielki (1 Księga Machabejska), kardynał Kajetan (1469–1534), czołowy teolog katolicki, John Wycliffe, Jan Kalwin, Marcin Luter i Ulrich Zwingli. Jeśli apokryfy są Pismem Świętym, to wszyscy oni popełnili błąd w tej kwestii.

Odpowiedź: Zwingli nie uznawał Apokalipsy za Pismo Święte. Porównując wartość doktrynalną (a nie kanoniczność) Listu św. Jakuba, Luter powiedział: „…oto są księgi, które ukazują ci Chrystusa i nauczają wszystkiego, co jest dla ciebie niezbędne i błogosławione, nawet gdybyś nigdy nie miał zobaczyć ani usłyszeć żadnej innej księgi doktrynalnej. Dlatego List św. Jakuba jest w porównaniu z nimi doskonałym listem bez znaczenia, gdyż nie zawiera w sobie niczego o charakterze ewangelicznym”.

4. Historia Susanny, dodana do Księgi Daniela, opiera się na dwóch grach słownych. Słowa „drzewo holmowe” i „przeciąć na dwoje” brzmią podobnie, podobnie jak „rozdrzeć” i „drzewo mastichowe”. Jednak słowa te brzmią podobnie tylko w języku greckim, a NIE w hebrajskim. Oznacza to, że tekst ten został napisany przez osoby posługujące się językiem greckim, a Żydzi zaczęli posługiwać się tym językiem dopiero kilka wieków po śmierci Daniela. Juliusz Afrykański (ok. 240 r. n.e.) początkowo wierzył, że apokryfy są Słowem Bożym. Potem jednak zauważył tę nieścisłość i zmienił zdanie, pisząc w tej sprawie list do Orygenesa.

Odpowiedź: Nie wiemy, czym jest „drzewo holmowe” ani „drzewo mastyksowe”, i być może osoby posługujące się językiem greckim również by tego nie rozpoznały. Być może tłumacze zachowali te nazwy jako gry słowne, zamiast używać nazw drzew, których Grecy i tak mogliby nie rozpoznać.

5. Księgi apokryficzne nauczają jako Słowo Boże o rzeczach, których nie ma nigdzie indziej. Na przykład:

Anioł imieniem Uriel w 2 Księdze Ezdrasza

Jałmużna wybawia od śmierci i oczyszcza z każdego grzechu. Księga Tobiasza 12:9 i Księga Tobiasza 14:12.

Dobra dusza przypadła w udziale Salomonowi. Księga Mądrości 8:19-20

Ciało obciąża duszę. Księga Mądrości 9:15

Kto czci swego ojca, ten odpokutowuje za grzechy. Księga Syracha 3:3

Bóg nie był nieświadomy, że pochodzenie niektórych było złe. Księga Mądrości 12:10

Dlatego Bóg dał im szansę na pokutę, z której jednak nie skorzystali.

„Nikomu [Bóg] nie dał mocy, by głosił Jego dzieła; …” Księga Syracha 18:4

Nigdy nie stosuj podstępu (Księga Syracha 7:13) w przeciwieństwie do wprowadzania ludzi w błąd dla Boga (Księga Judyty 9:10, 13).

Rozwieź się z żoną, jeśli ci nie jest posłuszna. Księga Syracha 25:26

„Bo z odzieży pochodzi mole, a od kobiety – kobieca niegodziwość. Lepsza jest niegodziwość mężczyzny niż kobieta, która czyni dobro; to kobieta przynosi wstyd i hańbę.” Księga Syracha 42:13-14

„Wino jest dla ludzi jak życie, jeśli pije się je z umiarem. Czym jest życie dla człowieka bez wina? Zostało stworzone, by radować ludzi.” Księga Syracha 31:27

„Rozpieszczaj dziecko, a będzie cię przerażać; baw się z nim, a sprawi ci smutek.” Księga Syracha 30:9

„Mówcie, wy, którzy jesteście starsi, bo tak należy, ale z dokładną wiedzą i nie przerywajcie muzyki”. Księga Syracha 32:3

„Synu mój, nie prowadź życia żebraka; lepiej umrzeć niż żebrać.” (i tak dalej) Księga Syracha 40:28-30.

Jeremiasz, choć nie żyje, modli się za Żydów. 2 Księga Machabejska 15:12-16

Powinniśmy modlić się za zmarłych. 2 Księga Machabejska 12:44

Jeremiasz zaniósł Przybytek i Arkę do jaskini w górach, z której Mojżesz widział Kanaan. 2 Księga Machabejska 2:1-16

Zebranie datków pieniężnych i wysłanie ich do Jerozolimy jako ofiary przebłagalnej za grzechy tych, którzy zmarli. 2 Księga Machabejska 12:39-46

Zmarli, którzy są zbawieni, ale muszą zostać uwolnieni od grzechów (czyściec?). 2 Księga Machabejska 12:42, 46

Odpowiedź: Katolik mógłby powiedzieć, że wszyscy chrześcijanie powinni w to wierzyć.

6. Ponieważ Słowo Boże jest prawdziwe, a apokryfy zawierają następujące możliwe do udowodnienia fałszywe twierdzenia, apokryfy nie są nieomylnym Słowem Bożym.

Tobiasz (=Tobit) użył magii (serca, wątroby i żółci ryby), aby przepędzić demona. Biblia mówi, że nie wolno nam używać magii. Anioł Boży kłamie i podaje się za Azariasza, syna Ananiasza.

(a) Księga Tobiasza 1:4-5, 1:11-13 oraz 14:1-3 mówią, że Tobiasz był świadkiem buntu plemion północnych (931 r. p.n.e.) i został wygnany do Niniwy wraz z Naftalim (740 r. p.n.e.), a jednak żył zaledwie 102 lata.

(b) W Księdze Tobiasza 1:14 miasto Rages należało do Medii i nigdy nie było częścią Imperium Asyryjskiego.

(c) W Księdze Tobiasza 6:1 udali się z Niniwy nad rzekę Tygrys, a następnie na wschód do Rage (Ragae). Niniwa leży nad rzeką Tygrys, więc nie musieli udawać się nad rzekę, aby udać się na wschód.

(d) Nabuchodonozor i Ahaswerus nie zniszczyli Niniwy, lecz zniszczyli ją Nabopolassar z Babilonu i Cyaksares z Medii w 612 r. p.n.e. (Księga Tobiasza 14:15).

(e) Sennacheryb nie był synem Salmanasara, lecz Sargona II (Tobit 1:15).

W dziele „Bel i smok” (dodanym do Księgi Daniela) wspomniany jest współczesny prorok Habakuk z Judei. Jednak Habakuk żył kilkadziesiąt lat wcześniej.

Judyta: Nie jest jasne, gdzie powstała Księga Judyty. W księdze tej znajduje się co najmniej czternaście błędów dotyczących fałszywych informacji o ludziach i geografii Asyrii, Babilonu, Persji, a nawet rażących błędów dotyczących geografii Izraela.

(a) Nabuchodonozor był królem Babilonu, a nie Niniwy.

(b) Nie był królem Asyryjczyków, lecz Babilończyków.

(c) Nigdy nie splądrował miast Ekbatany ani Ragae.

(d) Asyryjczycy i Babilończycy nie opierali się głównie na swojej kawalerii.

(e) Władcy babilońscy i asyryjscy chcieli, by ludzie czcili ich bogów, ale nie ich samych (w przeciwieństwie do późniejszych Rzymian i Persów).

(f) Żydzi nie powrócili z wygnania w czasach Asyryjczyków ani Babilończyków.

(g) Moabici i Ammonici byli potomkami Lota; nie byli Kananejczykami.

(h) Generał Holofernes i jego wielka kampania w Palestynie nie są znane ani historii, ani archeologii.

(i) Nikt nigdy nie odkrył miasta z wieżami o nazwie Betulia, położonego na równinie Esdraelon w pobliżu Dothanu, które byłoby w stanie stawić opór 132 000 żołnierzy.

(j) Nigdy nie odnaleziono Balbaim.

(k) Cyamon również nigdy nie został odnaleziony.

Katolicka Biblia „New Jerusalem Bible” stwierdza nawet we wstępie: „Księga Judyty w szczególności wykazuje rażącą obojętność wobec historii i geografii”.

Dodatki do Księgi Estery: (a) Mordechaj został wzięty do niewoli przez Nabuchodonozora (597 r. p.n.e.), a jednak przebywał na dworze Artakserksesa w drugim roku panowania króla (około 130 lat później). Jest to sprzeczne z główną częścią Księgi Estery.

(b) Haman był Agagitą (Księga Estery 3:1), a nie Macedończykiem (Dodatki do Księgi Estery 16:10).

Księga Syracha: (a) Nie wspominaj zmarłych (Księga Syracha 38:21-23) w przeciwieństwie do modlitwy za zmarłych (2 Księga Machabejska 12:44).

Księga Barucha: (a) Baruch tak naprawdę nie przebywał w Babilonie. Księga Barucha 1:1-2 w przeciwieństwie do Księgi Jeremiasza 43:5-7.

(b) W Księdze Barucha 6:2 napisano, że Żydzi będą służyć Babilonowi przez 7 pokoleń. W Księdze Jeremiasza 25:11 i 29:10 mowa jest o 70 latach.

Dodatki do Księgi Daniela: (a) Babilończycy prawdopodobnie nie czcili ani nie karmili żywego stworzenia przypominającego dinozaura. (Dodatki do Księgi Daniela 14:23-27)

1 i 2 Księga Machabejska: (a) W 2 Księdze Machabejskiej 8:20 8 000 Żydów wraz z 4 000 Macedończyków nie zniszczyło 120 000 Galatów w Babilonii.

(b) Niewielkie rozbieżności historyczne między 1 a 2 Księgą Machabejską.

Odpowiedź: Nawet Encyklopedia Katolicka przyznaje, że zawiera błędy w szczegółach.

Wniosek: Autorzy Księgi Syracha (prolog) i 2 Księgi Machabejskiej (2:23-32; 15:38-39) wskazują, że nie byli natchnieni.

Odpowiedź: Autor mógł nie zdawać sobie sprawy, że był natchniony.

Podsumowanie: Kiedy musimy wybierać między ludzkim punktem widzenia a prawdą Bożą, podążamy za Bogiem. My, którzy razem tworzymy Prawdziwy Kościół, nie możemy przestać rozpoznawać i podążać za prawdą Bożą.