< Pytanie biblijne dotyczące Ewangelii

Pytanie: Kto jako pierwszy napisał książkę odpowiadającą na pytania dotyczące Ewangelii?

Odp.: Najwcześniejszym autorem, jakiego udało mi się znaleźć, jest Euzebiusz z Cezarei (313–339/340 r. n.e.), który napisał dwa dzieła. Pierwsze z nich nosi tytuł „Pytania i odpowiedzi dotyczące Ewangelii skierowane do Stefana”, znane również pod tytułem „Pytania i odpowiedzi dotyczące genealogii naszego Zbawiciela”, a drugie – „Pytania i odpowiedzi dotyczące Ewangelii skierowane do Marinusa”. Oba dzieła razem noszą tytuł „Pytania i odpowiedzi dotyczące Ewangelii”. Ponadto Euzebiusz napisał refutację rzekomych sprzeczności wysuniętych przez Hieroklesa, filozofa neoplatonicznego i rzymskiego namiestnika Bitynii, a później Egiptu, który pod rządami Domicjana surowo prześladował chrześcijan. Wcześniej wielu pisarzy wczesnochrześcijańskich również odpowiadało na poszczególne pytania.

Następnie Ambrosiaster napisał „Pytania dotyczące Starego i Nowego Testamentu” (w języku łacińskim) ok. 384 r. n.e.

Więcej informacji można znaleźć w „Nicene and Post-Nicene Fathers”, seria druga, tom 1, str. 32, 38–39.

Pytanie: Wielcy mistrzowie w historii zazwyczaj mają uczniów, a następnie opracowują program nauczania lub książkę zawierającą ich idee, przemyślenia i wskazówki. Dlaczego nie znajdujemy takiej książki związanej z Jezusem Chrystusem, a zamiast tego znajdujemy różne ewangelie lub księgi napisane przez dwóch Jego uczniów i dwie inne osoby?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę cztery kwestie.

1) Po pierwsze, Jezus nie jest jedynie „wielkim mistrzem”, takim jak rzekomo byli Arystoteles, Konfucjusz czy Budda. Jezus jest Bogiem.

2) Inni mieli skrybów. Jeremiasz miał skrybę imieniem Baruch. Prawdopodobnie to skryba Mojżesza spisał opis śmierci i pogrzebu Mojżesza zawarty w Księdze Powtórzonego Prawa 34:5-6. Wszyscy muzułmanie zgadzają się co do tego, że Mahomet również sam niczego nie spisał.

3) Jezus powierzył Kościołowi apostołów, którzy mieli ważną rolę do odegrania w przekazywaniu Kościołowi tego, czego Jezus nauczał i co czynił. Pamiętajmy, że pierwsi chrześcijanie nie mieli Nowego Testamentu; zamiast tego mieli samych apostołów.

4) Wydaje się, że Jezus bardziej troszczył się o swoją posługę, wykazując poprzez swoje potężne cuda, że jest Synem Bożym, niż o poświęcanie czasu na pełnienie roli własnego sekretarza.

Czterej autorzy Ewangelii to Mateusz i Jan, uczniowie Jezusa, Marek, towarzysz i tłumacz Piotra, oraz Łukasz, historyk i towarzysz podróży Pawła.

Pytanie: Gdyby Ewangelie wystarczały na potrzeby Kościoła lub wierzących, Duch Święty nie musiałby inspirować Pawła do napisania tych listów, które poruszają kwestie doktrynalne, a także problemy lokalnych kościołów. Nie możemy więc twierdzić, że Duch Święty przestał inspirować pobożnych ludzi do wyjaśniania lub ukazywania boskiego stanowiska w różnych aktualnych sprawach na przestrzeni wieków. Dlatego możemy powiedzieć, że boska inspiracja nie ustała i nie ustanie aż do powtórnego przyjścia Jezusa i końca czasów. Co o tym sądzisz?

O: Nie zgadzam się. Pamiętaj, że najwcześniejsi chrześcijanie nie mieli ani spisanych ewangelii, ani pism Pawła, ani żadnego z pism Nowego Testamentu. Zamiast tego mieli samych apostołów. Jednak gdy apostołowie odchodzili, spisali swoje nauki w Nowym Testamencie. Kościół jest zbudowany na fundamencie apostołów i proroków, o czym mowa w Liście do Efezjan 2:20; 3:5. Chociaż mieli oni proroków Nowego Testamentu, takich jak Agabus i córki Filipa, nie mamy dziś proroków Starego Testamentu, którzy spisali Pismo Święte. Podobnie nie mamy też innych apostołów Nowego Testamentu fizycznie obecnych na tej ziemi.

P: Która ze znanych ewangelii (Mateusza, Marka, Łukasza, Jana) lub innych jest najstarsza? Czy pozostałe ewangelie opierały się na niej lub były z nią powiązane? W jakim stopniu ją cytowały lub czerpały z niej treści?

Odp.: Nie wiemy tego na pewno, ale wielu uczonych uważa, że najstarsza była Ewangelia Marka. Łukasz w Łk 1,1-3 wspomina, że opierał się na starszych przekazach, które mogły mieć zarówno formę pisemną, jak i ustną. Powszechnie uważa się, że Ewangelia Jana została napisana jako ostatnia.

Jan miał ucznia imieniem Papiasz, a oto, co powiedział. „Marek, który był tłumaczem Piotra, dokładnie spisał wszystko, co zapamiętał, czy to słowa, czy czyny Chrystusa, ale nie w porządku chronologicznym. Nie był bowiem ani słuchaczem, ani towarzyszem Pana; ale później, jak już wspomniałem, towarzyszył Piotrowi, który dostosowywał swoje nauki do potrzeb, a nie tak, jakby tworzył kompilację słów Pana. Mark nie popełnił więc błędu, zapisując w ten sposób niektóre rzeczy tak, jak je zapamiętał; skupiał się bowiem wyłącznie na tym – by nie pominąć niczego, co usłyszał, ani nie zawrzeć wśród nich żadnego fałszywego stwierdzenia” (zaczerpnięte z The New Bible Dictionary, 1962, s. 782) Historia kościelna Euzebiusza, księga 3, rozdz. 39, s. 170–173. W szczególności w Ewangelii Mateusza 10:32 wyrażenie „wyznać mnie” brzmi dziwnie w języku greckim, ale jest naturalne tylko w języku aramejskim, zgodnie z „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 8, str. 256.

Pytanie: Niektórzy biblioznawcy twierdzą, że cuda opisane w Ewangelii są podobne do cudów uzdrowieńnych występujących w tradycjach hellenistycznych oraz że cuda te nie zostały dokonane przez Jezusa, lecz zostały wymyślone przez pierwszą wspólnotę chrześcijańską. Dlatego też odrzucają je. Co o tym sądzisz?

Odp.: Żaden z badaczy wierzących w Biblię tak nie twierdzi; oczywiście sceptyczni autorzy to zupełnie inna historia. Jednak nawet wśród nich nie sądzę, by większość twierdziła, że cuda zostały zapożyczone z tradycji hellenistycznych (greckich). Dlatego nie sądzę, by większość z nich nie wierzyła w cuda tylko dlatego, że wywodzą się one z tradycji hellenistycznych. Raczej nie wierzą oni w możliwość jakichkolwiek nadprzyrodzonych cudów.

Niektórzy jednak tak twierdzili, więc cofnijmy się w historii i zobaczmy, gdzie wydaje się, że to się zaczęło. Rzymski cesarz Aleksander Sewer (205–235 n.e.) surowo prześladował Kościół chrześcijański. Jego matka Julia przekazała zawodowemu mówcy Flawiuszowi Filostratowi egzemplarz „Wspomnień o Damisie” i poprosiła Filostrata o napisanie biografii Apolloniusza z Tyany. W tej biografii napisano, że Apolloniusz z Tiany wskrzesił kogoś z martwych i wstąpił do nieba. Więcej na ten temat można przeczytać na stronie www.biblequery.org/History/Legends/ApolloniusofTyana.html.

Na marginesie, najwcześniejsze rękopisy, w których wspomniane są cuda Jezusa, to:

papirus p66 Bodmer II – 817 wersetów (92%) Ewangelii św. Jana (125–175 r. n.e.); p4 + p64 + p67 – 95 wersetów (ok. 150–175 r. n.e.); p45 Chester Beatty I – 833 wersety (4 ewangelie oraz Dzieje Apostolskie) (200–225 r. n.e.); p75 (ok. 175–225 r. n.e.); 0162 (Ewangelia św. Jana 2:11–22) (ok. 300 r. n.e.); p28 – Ewangelia św. Jana 6:8-12, 17-22 (III w. n.e.); syriacki manuskrypt synajski (SyrS) (III/IV w.);

Niektórzy z najwcześniejszych pisarzy chrześcijańskich, którzy wspominają o cudach Jezusa, to Kwadrat z Aten (126 r. n.e.); Justyn Męczennik (ok. 150 r. n.e.); Melito z Sardes (170–177/180 r. n.e.); Ireneusz z Lyonu (182–188 r. n.e.); Tertulian (207/208 r. n.e.) oraz inni, którzy pojawili się później.

Pytanie: Jak to możliwe, że Jezus pochodził z plemienia Judy, skoro przynależność plemienna dziedziczona jest wyłącznie po ojcu (Księga Liczb 34:14, Księga Liczb 1:18-24, Księga Kapłańska 24:10)? Przynależność plemienna matki nie miała znaczenia dla przynależności plemiennej jej dzieci, a przynależność plemienna i rodowód nie mogły być dziedziczone po ojczymie; dziedziczone mogło być jedynie mienie. Ponieważ chrześcijanie wierzą, że Jezus nie miał ludzkiego ojca, nie miałby on żadnej przynależności plemiennej, a zatem nie można go uznać za potomka Judy ani Dawida, co wykluczałoby go z grona potencjalnych mesjaszy. Strona internetowa http://www.jewsforjudaism.org/faq-primary-211/birth-of-jesus-primary-360/59-whos-genealogy-is-given-by-luke przedstawia następujące twierdzenia dotyczące genealogii Chrystusa: „Założenie, że Maria pochodziła z rodu Dawida, rodzi problem, że nie mogła przekazać tego, czego nie posiadała: (1) Powiązania ze strony matki nie mają znaczenia w przypadku sukcesji na tron Dawida, który jest przekazywany wyłącznie poprzez nieprzerwaną linię męską: «Nie zabraknie potomka Dawida, który zasiądzie na tronie domu Izraela» (Jeremiasz 33:17); (2) Z biblijnego punktu widzenia prawo do przywilejów wynikających z pochodzenia, to znaczy do królestwa i kapłaństwa, przekazywane jest wyłącznie w linii męskiej. Przypadek dotyczący dziedziczenia córek Zelofchada (Księga Liczb, rozdziały 27 i 36) nie ma tu zastosowania, ponieważ dotyczy on przeniesienia własności materialnej, a nie przywilejów wynikających z pochodzenia”.

O: Najpierw odpowiedź w 5 sekund, a potem szczegółowa. Większość Żydów uważa, że pochodzenie żydowskie dziedziczy się po matce, ale spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie, pomijając tę kwestię. Zasadniczo, podczas gdy przynależność plemienna zazwyczaj wynikała z pochodzenia po ojcu, w przypadku rodziny Jarhy (1 Kronik 2:34-41) oraz synów kapłana (Ezdrasz 2:61; Nehemiasza 7:63) przynależność plemienna Żydów wynikała z pochodzenia po matce, a NIE po ojcu. O ileż bardziej przynależność plemienna wynikałaby z pochodzenia po matce w przypadku narodzin z dziewicy!

Jeśli chodzi o szczegółową odpowiedź, to kto powiedział, że przynależność do plemienia lub klanu odbywała się wyłącznie przez ojca? – nikt w Biblii. Księga Liczb 34:14 niczego nie wskazuje. Księga Liczb 1:18-24 pokazuje, że syn egipskiego ojca i izraelskiej matki nie był nazywany Izraelitą. Ludzie uważaliby go za Egipcjanina lub pół-Izraelitę. Księga Kapłańska 24:10 (i wiele innych fragmentów) wskazuje jedynie, że w przypadku zwykłych Izraelitów przynależność plemienna faktycznie wynikała z pochodzenia od ojca. Nie stanowi to jednak ŻADNEGO OGRANICZENIA DLA BOGA. Przypadki z dwojgiem biologicznych rodziców nie mają żadnego związku z przypadkiem, w którym występuje tylko jeden biologiczny rodzic. Jednak nawet w przypadku dwojga biologicznych rodziców w Starym Testamencie istnieją przykłady, w których pochodzenie plemienne faktycznie wynikało z pochodzenia od matki.

Trzy przykłady przynależności plemiennej poprzez matkę.

W plemieniu Judy Szesan nie miał synów, tylko córki. Wydał więc swoją córkę za mąż za swojego egipskiego sługę Jarhę, a oni mieli syna o imieniu Attai. Genealogia Attaia jest podana wraz z innymi Izraelitami w 1 Kronikach 2:34-41. Synowie ci byli nie tylko uważani za Izraelitów, ale zostali również wymienieni pod imieniem Judy.

Drugim przykładem jest Jair, którego dziadkiem był Hezron z plemienia Judy oraz córka Makira, Manassytki. W 1 Kronik 2:21-23 Jair sprawował władzę nad 23 miastami w Gileadzie (na terytorium Manassesa). Jednak mimo że dziadek Jaira pochodził z Judy, Jair nadal nazywany jest Manassytą, podobnie jak jego matka w Księdze Liczb 32:41 i Księdze Powtórzonego Prawa 3:14.

Trzecim przykładem są Księga Ezdrasza 2:61 i Księga Nehemiasza 7:63, gdzie synowie kapłana, który poślubił córkę Barzillaja, nazywani byli synami Barzillaja.

Kolejnym przykładem pokazującym, że przynależność rodowa nie wynikała wyłącznie z biologicznego ojcostwa, jest małżeństwo lewiratowe. Gdy mąż umierał przed spłodzeniem potomstwa, brat zmarłego poślubiał wdowę, a pierwsze urodzone dziecko uznawano za dziecko zmarłego pierwszego męża, mimo że z biologicznego punktu widzenia tak nie było.

Niezależnie od tego jednak pytanie to wydaje się czepianiem się szczegółów. Jakie było pochodzenie etniczne ludzkiego DNA Jezusa? W 100% żydowskie. Istniało tylko 12 plemion żydowskich (a właściwie 11 plemion plus 2 półplemiona). Czy ludzkie DNA Jezusa pochodziło z któregoś z tych plemion? Tak, z Judy. Gdyby brak żydowskiego ojca sprawiał, że nie należałby on do żadnego z 12 plemion, to jakie byłoby wówczas pochodzenie etniczne Jezusa?

To pytanie wydaje się unikanie ważniejszej kwestii. Gdyby Jezus narodził się z dziewicy, wysłany przez Boga, by nas nauczać, czy poszedłbyś za Nim, czy nie? Gdyby wybór polegał na pozostaniu przy żydowskiej kulturze pytającego kontra podążanie za Jedynym Prawdziwym Bogiem, co byś wybrał? Jeśli dana osoba nie powiedziałaby, że bez względu na wszystko podążałaby za Jedynym Prawdziwym Bogiem, to problemem nie jest DNA Jezusa, ale to, że większość Żydów nie jest gotowa podążać za Jedynym Prawdziwym Bogiem.

Drugą kwestią jest sukcesja tronu. Pytający mylił się, twierdząc, że Maria nie pochodziła z rodu Dawida; jej rodowód w Ewangelii Łukasza, a także w Łukasza 2, Rzymian 1:3 i 2 Tymoteusza 2:8 pokazuje, że Jezus (i ona) byli biologicznie potomkami Dawida. Jednak pytający ma rację, wskazując, że rodowód Marii nie miałby żadnego wpływu na sukcesję tronu. W tym kontekście istotne było, aby Jezus był również adoptowanym synem Józefa, który jako mężczyzna z rodu Dawida miałby prawo do tronu.

Pytanie: Jakie źródło w ewangeliach wskazuje, że biologicznym ojcem Jezusa był rzymski żołnierz o imieniu Panthera?

Odp.: O ile nam wiadomo, to fałszywe oskarżenie po raz pierwszy wysunął rzymski przeciwnik chrześcijaństwa imieniem Celsus w III wieku n.e. Słowo to, które nie występuje nigdzie indziej jako imię, jest bliskie greckiemu słowu oznaczającemu dziewicę: parthenos. Później podchwycił je żydowski Talmud, podobnie jak naziści w XX wieku. Zob. „The Gospel of Matthew and Its Readers” autorstwa Howarda Clarke’a. Indiana University Press 2003, str. 5.

P: Jan Chryzostom twierdzi, że gdyby czterej ewangeliści byli zgodni co do wszystkich szczegółów, oskarżono by ich o spisek mający na celu ujednolicenie ich opowieści. Dlatego też różnice w ich ewangeliach możemy uznać za dowód na to, że każdy z nich działał niezależnie, pracując osobno od pozostałych, a także za potwierdzenie, że ich opowieści są autentyczne i prawdziwe. Co o tym sądzisz? Osobiście uważam jednak, że ewangeliści powinni byli opisywać te same wydarzenia, używając innych słów, języka i stylu. A co ty o tym sądzisz?

A: Myślę, że to w większości słuszne. Zgadzam się, że różnice w sformułowaniach, w wyborze opisywanych wydarzeń, a nawet w akcentach, zwiększają ich wiarygodność. Oczywiście autorzy ewangelii synoptycznych mogli być świadomi istnienia pozostałych, a Jan prawdopodobnie o nich wiedział. Z drugiej jednak strony, nawet mając cztery różne relacje, sceptycy na przestrzeni wieków i tak oskarżali ich o najróżniejsze rzeczy.

Różnice dotyczą nie tylko sformułowań, ale także tego, na co kładziono nacisk i jakie historie zostały opowiedziane. Na przykład Mateusz poświęca znacznie więcej miejsca niż inni autorzy temu, jak Jezus wypełnił proroctwa Starego Testamentu. Marek poświęca temu mniej uwagi. (Nawiasem mówiąc, Marek to imię rzymskie, a nie hebrajskie.) Ewangelia Marka kładzie większy nacisk na czyny Jezusa. Ireneusz z Lyonu (182–188 r. n.e.) obszernie opisał tę kwestię w dziele „Przeciw herezjom”, tom 3, rozdz. 11.8, str. 428.

P: Opowieść o chrzcie Jezusa z rąk Jana Chrzciciela oraz o Jego kuszeniu przez szatana znajduje się w Ewangeliach Mateusza, Marka i Łukasza, ale nie ma jej w Ewangelii Jana. To samo dotyczy Przemienienia Pańskiego. Dlaczego?

Odp.: Jan nie wyjaśnia, dlaczego spośród wszystkich wydarzeń z życia Jezusa nie uwzględnił właśnie tego, zamiast czegoś innego. Możemy jednak spróbować znaleźć odpowiedź. Warto zauważyć, że w trzech ewangeliach synoptycznych zapisano wiele innych wydarzeń, których również nie ma w Ewangelii św. Jana. Powszechnie uważa się, że Ewangelia św. Jana powstała jako ostatnia, i sądzi się, że jej autor chciał zawrzeć w niej wydarzenia, o których w innych ewangeliach nie wspomniano lub wspomniano jedynie mimochodem, aby przedstawić pełniejszy obraz.

P: Tylko Mt 2,1 wspomina o mędrcach w opowieści o narodzinach Jezusa. Dlaczego pozostałe ewangelie o nich nie wspominają? Czy jest to opowieść alegoryczna mająca na celu ukazanie działalności wczesnej wspólnoty kościelnej, która zdając sobie sprawę, że Żydzi odrzucili Jezusa, zajęła się narodami zamiast nimi, i w ten sposób uczyniła mędrców pierwszymi, którzy oddali cześć Chrystusowi, w przeciwieństwie do przywódców żydowskich, Heroda i innych, którzy próbowali zabić niemowlę Jezusa?

O: Spośród wszystkich wydarzeń z życia Jezusa autorzy pozostałych Ewangelii postanowili nie uwzględniać właśnie tych. Być może wynikało to również z tego, że nie mieli oni wiedzy o wizycie Trzech Króli. Chociaż może tu występować symbolika, nic nie wskazuje na to, że miało to charakter wyłącznie alegoryczny.

Jeśli chodzi o ogólne traktowanie fragmentów alegorycznie: jeśli Bóg przekazał coś swojemu ludowi za pomocą jakiejś alegorii w Piśmie Świętym, a żaden chrześcijanin w całej historii tego nie dostrzegł, to czy Bóg naprawdę to przekazał – i to skutecznie? Nikt nie postrzegał tego znaczenia jako wyłącznie alegorycznego, a nie dosłownego, przynajmniej do początku epoki sceptycyzmu w XIX wieku.

P: Dlaczego w ewangeliach istnieje potrzeba harmonizacji ewangelicznej?

Odp.: Harmonizacja Ewangelii nie byłaby problemem, gdyby Bóg zachował tylko jedną Ewangelię lub gdyby sam Bóg dał nam kompletną harmonizację Ewangelii. Zamiast tego mamy cztery relacje, w których każdy z ludzkich autorów zapisał to, co uważał za najważniejsze spośród tego, co Bóg w swojej opatrzności pozwolił mu zapamiętać. Dlaczego mamy cztery Ewangelie, wyjaśnia pytanie następne.

P: Kim byli pierwsi autorzy w historii, którzy stworzyli harmonizację Ewangelii?

A: Tatian (ok. 172 r. n.e.) stworzył kompilację Ewangelii, zwaną „Diatessaron”, co oznacza „przez cztery”. Świadczy to o tym, że uznano jedynie cztery Ewangelie, a tekst ten dokładnie, słowo w słowo, cytuje 79% wersetów ewangelicznych. Jednak Tatian był gnostyckim enkratytą i celowo pominął wszystkie wersety podkreślające ludzką naturę Jezusa, takie jak genealogie. Nawet ten heretyk uwzględnił jednak wszystkie wersety wskazujące, że Jezus jest Bogiem.

Teofil z Antiochii (168–181/188 n.e.) napisał, według Hieronima, harmonizację/komentarz do Ewangelii, ale dzieło to zaginęło. (ANF, tom 2, str. 87–88

Dionizy z Aleksandrii (246–265 n.e.) (częściowo) wykazał, że autorzy ewangelii nie „nie zgadzali się ze sobą ani nie zaprzeczali sobie”, a w swoim Liście 5 – do biskupa Bazylidesa, kanon 1 – przedstawił dobrą i dość kompletną harmonizację ewangelii po zmartwychwstaniu (Ante-Nicene Fathers, tom 6, s. 94–95).

Ammoniusz z Aleksandrii sporządził harmonizację ewangelii na początku III wieku. Jako wzorzec posłużył mu Mateusz i pokazał, jak na tym tle wypadają pozostałe ewangelie. Zob. Nicene and Post-Nicene Fathers, seria druga, tom 1, str. 38–39 oraz tom 6, str. 69.

Juwencus (329 r. n.e.) stworzył epos oparty na ewangeliach, harmonizując znaczną ich część.

Euzebiusz z Cezarei (313–339/340 r. n.e.) stworzył harmonizację, która była łatwiejsza w odbiorze, ponieważ umieścił kolumny obok siebie. Jednak w dziele „Ojcowie nicejscy i postnicejscy, seria druga”, tom 6, str. 69, stwierdza się, że miała ona wadę polegającą na tym, że często stosował on paralelizm tam, gdzie nie było to konieczne. Zob. „Nicene and Post-Nicene Fathers, Second Series”, tom 1, str. 38–39.

Augustyn z Hippony (354–430 r. n.e.) również napisał dzieło zatytułowane „Harmonia Ewangelii”. Znajduje się ono w „Nicene and Post-Nicene Fathers, Second Series”, tom 6, str. 77–236.

W okresie reformacji harmonie Ewangelii sporządzili: Osiander, Jansen, Robert Stephens, Jan Kalwin, Du Moulin i Chemnitz, zgodnie z informacją zawartą w „Ojcach nicejskich i postnicejskich, seria druga”, tom 6, str. 69.

W czasach współczesnych harmonię Ewangelii można znaleźć w „The New Unger’s Bible Dictionary”, str. 495–498.

Pytanie: Jeśli Ewangelia Marka została napisana jako pierwsza, chrześcijanie z pewnością o niej wiedzieli. Dlaczego więc po prostu jej nie skopiowali, a zamiast tego pojawili się ci, którzy napisali drugą, trzecią i czwartą ewangelię?

Odp.: Skopiowali Ewangelię Marka, podobnie jak pozostałe trzy ewangelie, więc myślę, że pytanie brzmi tak naprawdę: dlaczego mamy trzy inne ewangelie? Mamy bogactwo nie tylko jednego, ale czterech punktów widzenia na Jezusa. Bóg natchnął nie tylko jednego pisarza, ale czterech, i dał im różne perspektywy oraz osobowości.

P: Dlaczego mamy cztery ewangelie?

Odp.: Cztery ewangelie mają różne cele i nieco odmienne grupy odbiorców.

Ewangelia Mateusza: według Papiasza została pierwotnie napisana w językach hebrajskich (aramejskim?). Kładzie nacisk na królestwo Boże, w przeciwieństwie do Ewangelii Jana, która podkreśla, jak osiągnąć zbawienie. Mateusz wymienia wiele proroctw Starego Testamentu i pokazuje, w jaki sposób życie Chrystusa było podobne do życia Izraela w Starym Testamencie. Wielu uważa Ewangelię Mateusza za „lwa”, podkreślającego, że Chrystus jest Królem. Ireneusz z Lyonu (182–188 r. n.e.) w fragmencie 28 stwierdza, że Ewangelia Mateusza została napisana dla Żydów, podkreślając, że Chrystus pochodził z rodu Dawida.

Ewangelia Marka: Kładzie nacisk na czyny Chrystusa. Wielu uważa Ewangelię Marka za „wołu”, podkreślającego Chrystusa jako sługę.

Łukasz: Najdłuższa z Ewangelii została napisana przez lekarza i towarzysza podróży Pawła. Łukasz jest nazywany największym historykiem starożytnego świata. Wielu uważa Ewangelię Łukasza za „człowieka”, podkreślającą człowieczeństwo Chrystusa.

Ewangelia Jana: Być może najgłębsza z Ewangelii, kładzie mniejszy nacisk na życie Chrystusa, a większy na Jego twierdzenia i nauczanie. Wielu uważa Ewangelię Jana za „orła”, podkreślającego boskość Chrystusa.

W „Komentarzu biblijnym dla wierzących” (str. 1198) wspomniano, że w Starym Testamencie Mesjasz jest nazywany „Odroślą” w czterech kontekstach: „…dla Dawida sprawiedliwą Odroślą, która będzie mądrze panować jako Król…” (Jeremiasz 23:5,6), „Mój sługa, Odrośl” (Zachariasz 3:8), „człowiek, którego imię brzmi Odrośl” (Zachariasz 6:12) oraz „Odrośl Pana” (Izajasz 4:2).

Nie istniały żadne inne ewangelie, które chrześcijanie powszechnie uznawali. Ireneusz, piszący około lat 182–188 n.e., stwierdził, że istniały dokładnie cztery ewangelie (Ireneusz, Przeciw herezjom, księga 3, rozdział 11.8, str. 428).

P: Czy ewangelie są ułożone w porządku chronologicznym?

Odp.: Nie. Oto, co mówią cztery konserwatywne źródła.

W Biblii studyjnej NIV, str. 1437, czytamy: „(Wydaje się jednak, że w żadnej z Ewangelii nie przestrzegano ściśle porządku chronologicznego)”.

W „New Geneva Study Bible”, str. 1504, czytamy: „Jednak Mateusz i Łukasz nie podążają za Markiem w każdym punkcie, jeśli chodzi o kolejność wydarzeń z życia Jezusa lub porządek Jego nauk”. Na str. 1698 napisano: „Chociaż pojawiają się pewne trudności w dopasowaniu szczegółów, główne elementy są w całkowitej zgodzie”.

F.F. Bruce w książce „Hard Sayings of the Bible” (Trudne powiedzenia Biblii), str. 454–455, pisze: …żaden z autorów Ewangelii nie twierdzi, że przedstawia dokładną chronologię. … Dla starożytnego historyka znacznie ważniejsze było, abyśmy uchwycili sens historii, niż abyśmy dokładnie ustalili chronologię. Dlatego Mateusz grupuje wypowiedzi Jezusa w pięciu głównych „księgach” według tematów:… Łukasz ma inny sposób grupowania swojego materiału. … W każdym przypadku mamy do czynienia z pogrupowaniami tematycznymi, które zapewniają nam uporządkowany opis, ponieważ układają materiał w taki sposób, abyśmy mogli go lepiej zrozumieć. W żadnym z tych przypadków niekoniecznie poznajemy dokładny kontekst, w jakim Jezus wypowiedział wszystkie te słowa”.

We wczesnym Kościele w „Historii kościelnej” Euzebiusza (318 r. n.e.), w księdze 3, rozdziale 39, na stronach 170–173, odnotowano słowa Papiasza, ucznia apostoła Jana, który powiedział: „Marek, który był tłumaczem Piotra, dokładnie spisał wszystko, co zapamiętał, czy to słowa, czy czyny Chrystusa, ale nie w porządku chronologicznym. Nie był bowiem ani słuchaczem, ani towarzyszem Pana; ale później, jak już wspomniałem, towarzyszył Piotrowi, który dostosowywał swoje nauczanie do potrzeb, a nie tak, jakby tworzył kompilację słów Pana. Mark nie popełnił więc błędu, zapisując w ten sposób niektóre rzeczy tak, jak je zapamiętał; skupiał się bowiem wyłącznie na tym, by niczego, co usłyszał, nie pominąć, ani nie zawrzeć wśród nich żadnego fałszywego stwierdzenia” (zaczerpnięte z The New Bible Dictionary, 1962, s. 782)

Autorzy zakładali, że czytelnicy będą wielokrotnie czytać całą księgę. Na przykład w Ewangelii św. Jana 11:2 wspomniano, że to Maria namaściła Jezusa wonnym olejkiem. Jednak opowieść o namaszczeniu Jezusa przez Marię pojawiła się dopiero w Ewangelii św. Jana 12:1-3. W Ewangelii św. Mateusza 10:4 wspomniano o „Judasie Iskariocie, który zdradził Jezusa”, podczas gdy Judasz jeszcze nie zdradził Jezusa.

Pytanie: Czym są „Ewangelie synoptyczne”? Jakie są między nimi podobieństwa i różnice? Czy istnieją dowody na to, że cytowały się nawzajem?

Odp.: Termin „ewangelie synoptyczne” to po prostu nazwa obejmująca Ewangelię według św. Mateusza, św. Marka i św. Łukasza (z wyłączeniem Ewangelii św. Jana). Gdyby Ewangelia Marka była najwcześniejsza, to jej autor nie cytowałby fragmentów z pozostałych. Możliwe, że Mateusz i Łukasz cytowali z Ewangelii Marka, a także wzajemnie między sobą, ale z drugiej strony mogły to być również ich własne wspomnienia lub rozmowy z innymi. Ewangelia Jana, która najprawdopodobniej powstała jako ostatnia, wydaje się skupiać na tym, o czym inni nie wspomnieli.

Wielu uczonych uważa, że Mateusz świadomie korzystał z Ewangelii Marka podczas pisania; 93% treści Ewangelii Marka znajduje się w Ewangelii Mateusza i Łukasza. Istnieje 200 wersetów, które występują w Ewangelii Mateusza i Łukasza, ale nie w Ewangelii Marka. Wielu wysuwa hipotezę o istnieniu dokumentu, zwanego „ nym Q”, który zawierałby te 200 wersetów. Nie ma jednak dowodów na to, że Q kiedykolwiek istniało, przynajmniej w formie pisemnej. To, co niektórzy postrzegają jako Q, mogło być po prostu powszechnym nauczaniem ustnym w Kościele oraz rozmowami Mateusza z Łukaszem, towarzyszem Pawła. Istnieją również pewne podobieństwa w nacisku kładzionym przez Ewangelię Mateusza i pisma ważnego żydowskiego faryzeusza Johanan ben Zakkai, który żył w latach 30 p.n.e. – 90 n.e. Johanan kładł większy nacisk na miłosierdzie i pomoc innym niż na ofiary i czystość. Obaj dostrzegali, że poganie mają swoje miejsce w królestwie Bożym, i pisali o przyszłym sądzie.

Pytanie: Dlaczego trzy ewangelie synoptyczne (Mateusza, Marka i Łukasza) są do siebie tak podobne?

Odp.: Istnieją cztery poglądy, a pierwsze trzy mogą się wzajemnie uzupełniać.

1. Podobieństwo celu: Pierwsze trzy ewangelie są ze sobą bardzo zbieżne i zostały napisane, aby przedstawić „streszczenie” życia Chrystusa. Ewangelia Jana, która powstała później, prawdopodobnie zakładała, że czytelnicy znali już pozostałe ewangelie. Jak stwierdza się w Ewangelii Jana 20:30-31, została ona napisana po to, aby ludzie uwierzyli w Jezusa i mieli życie w Jego imieniu.

2. Związek werbalny: Marek był towarzyszem Piotra, a Łukasz podróżował z Pawłem. Marek przebywał w Rzymie, o czym wspomina 1 List Piotra 5:13. Łukasz i Marek prawdopodobnie przebywali w Rzymie w tym samym czasie i, jak ujął to ktoś, „prawdopodobnie nie spędzali całego czasu na rozmowach o pogodzie”. Chociaż nie wiemy, gdzie wszędzie podróżował Mateusz, pogląd ten głosi, że podobieństwa wynikają z komunikacji werbalnej między autorami. Książka „Hard Sayings of the Bible” (str. 454) również omawia wspólny związek między Mateuszem a Łukaszem, stwierdzając, że związek ten miał prawdopodobnie charakter ustny.

3. Pisemny związek z Ewangelią Marka: „New Geneva Study Bible” (str. 1504) stwierdza: „Ewangelie nie przedstawiają po prostu harmonogramu działań Jezusa. Nie są też współczesnymi, technicznymi biografiami, które opierają się na metodach nieznanych w tamtych czasach”.

4. „Q”: Czwarty pogląd, wyznawany przez wielu liberalnych uczonych, zakłada istnienie zaginionej obecnie księgi, którą nazywają „Q” i która zawierała materiał wspólny dla Ewangelii Mateusza i Łukasza, ale nie dla Ewangelii Marka.

Pytanie: Czym jest źródło „Q”? Gdzie się obecnie znajduje? W jakim języku zostało napisane?

Odp.: „Q” to nazwa nadana wersetom, które występują zarówno w Ewangelii Mateusza, jak i Łukasza, ale nie ma ich w Ewangelii Marka ani Jana. Nie mamy dowodów na to, że kiedykolwiek istniało. Z drugiej strony można uznać, że to „Q” niekoniecznie musi być pojedynczym pismem, ale zbiorem wielu źródeł. Nie wszystkie z tych źródeł musiały być koniecznie spisane. Innymi słowy, to, co niektórzy nazywają „dokumentem Q” (w liczbie pojedynczej), mogło w rzeczywistości stanowić nauki – w tym ustne – przekazywane przez apostołów i innych uczniów.

Pytanie: Czy ewangelie zawierają dokładnie to, co naprawdę powiedział lub uczynił Pan Jezus?

Odp.: Zostały one podsumowane i sparafrazowane. Na przykład w Kazaniu na Górze z Ewangelii Mateusza 5–7 Jezus prawdopodobnie miał do dyspozycji dłuższy okres czasu na głoszenie nauki. A jednak można to przeczytać w mniej niż piętnaście minut. Oczywiście Jezus prawdopodobnie powtarzał pewne rzeczy w kolejnych kazaniach, ale autor ewangelii nie powtarzał tego za każdym razem. Jednak dla chrześcijan ważne jest przesłanie i znaczenie tego, czego nauczał Jezus, a nie konkretne sylaby i słowa.

P: Czym jest ta „zbiorowość wypowiedzi Jezusa”, o której mówi się, że ewangeliści opierali się na niej podczas pisania swoich ewangelii?

Odp.: Nowy Testament nie wspomina o żadnym „zbiorze wypowiedzi”. Być może masz na myśli to, co napisał Łukasz. Jan również zapisał dwie rzeczy, które można uznać za marginalnie istotne.

Łukasz 1:1-4 „Wielu podjęło się sporządzenia relacji o tym, co się wśród nas wypełniło, tak jak zostało nam przekazane przez pierwszych naocznych świadków i sługi Słowa. Dlatego też, po dokładnym zbadaniu wszystkiego od samego początku, uznałem za słuszne, najdoskonalszy Teofilu, sporządzić dla ciebie uporządkowaną relację, abyś poznał pewność tego, czego cię nauczono”.

Ewangelia według św. Jana 20:30-31 „Jezus dokonał jeszcze wielu innych znaków w obecności swoich uczniów, które nie zostały zapisane w tej księdze. Te jednak zostały zapisane, abyście uwierzyli, że Jezus jest Chrystusem, Synem Bożym, i abyście wierząc, mieli życie w Jego imieniu”.

1 List św. Jana 1:1-4 „To, co było od początku, co usłyszeliśmy, co widzieliśmy na własne oczy, na co patrzyliśmy i czego dotknęliśmy własnymi rękami – to jest Słowo życia. A oto życie, które zostało objawione; widzieliśmy je i zaświadczyliśmy o nim, i głosimy wam życie wieczne, które było u Ojca i zostało nam objawione. Głosimy wam to, co widzieliśmy i słyszeliśmy, abyście i wy mieli społeczność z nami. A ta nasza społeczność jest z Ojcem i z Jego Synem, Jezusem Chrystusem. Piszemy to wszystko, aby nasza radość była pełna”.

Pytanie: Mój profesor zezwolił mi na wygłoszenie 75-minutowej prezentacji na temat „historycznego Jezusa”. Podczas moich badań natknąłem się na kilka argumentów, z którymi nie do końca wiem, jak sobie poradzić, i zastanawiałem się, czy nie miałbyś może jakichś spostrzeżeń na ten temat!

1) Nie wiemy, czy oryginalne rękopisy zostały napisane w języku greckim, ponieważ najstarsze dokumenty pochodzą [rzekomo] z okresu kilkuset lat po Chrystusie. Mogły one zostać przetłumaczone z innego języka, co mogło spowodować błędy.

2) Jezus mógł nie mówić po grecku. Oznaczałoby to, że autorzy (lub tłumacze) Nowego Testamentu musieli interpretować jego słowa na swój własny sposób, a następnie je przetłumaczyć (niekoniecznie poprawnie).

Czy istnieją jakieś informacje na temat hellenizacji Palestyny w czasach Jezusa, które mogłyby wskazywać, że autorzy Nowego Testamentu faktycznie pisali po grecku? Jezus najprawdopodobniej mówił po aramejsku, więc jak wyjaśnilibyście nieomylność tego, co rzekomo powiedział? Jeśli autorzy pisali po aramejsku lub w jakimś innym języku, to w jaki sposób możemy udowodnić (lub przynajmniej wykazać ponad wszelką wątpliwość), że tekst ten został przetłumaczony i przekazany
dokładnie na przestrzeni wieków?

Gdybyś znał jakieś źródła, do których mógłbyś mnie skierować, byłoby wspaniale. A jeśli już przemyślałeś tę kwestię, chętnie poznam twoje wnioski. Wierzę w suwerenność Boga i w Jego zdolność do ochrony Słowa Bożego, ale wszelkie wyjaśnienia dotyczące tego, w jaki sposób to uczynił, z pewnością byłyby pomocne!

O: Wydaje się, że mamy tu do czynienia z czterema podstawowymi kwestiami:
1. Co powiedział Jezus

2. W jakim języku zostały napisane Ewangelie

3. Świadectwo o wiarygodności Ewangelii

4. Nieomylny zapis nauk Jezusa

1. Co mówił Jezus

Wiemy, że Jezus mówił po aramejsku, ponieważ wypowiedział kilka zwrotów w tym języku (Mt 5,22 itp.). Kiedy Jezus przemówił na krzyżu: „Eloi, Eloi, lama sabachthani”, niektórzy sądzili, że wzywa Eliasza, ponieważ nie znali języka aramejskiego, choć wszyscy Rzymianie znali grekę i łacinę. W regionie, w którym dorastał Jezus, wiele osób posługiwało się językiem hebrajskim, aramejskim i greckim. Na przykład tereny położone na północ i na wschód od Morza Galilejskiego były w całości greckojęzyczne. Dlatego Piłat kazał umieścić nad głową Jezusa napis w trzech językach.

Ponadto wielu Żydów w tamtych czasach nosiło zarówno imiona żydowskie, jak i greckie lub rzymskie. Oprócz Szymona Piotra w Dziejach Apostolskich 15:22 wymieniono Józefa Barsabbasza i Judasza Barsabbasza; w Liście do Kolosan 4:11 Jezus nazywa Justusa, w Dziejach Apostolskich 4:36 Józefa zwanego Barnabą, a w Dziejach Apostolskich 12:12 Jana Marka.

2. W jakich językach napisano Ewangelie

Jeśli chodzi o ewangelie, dysponujemy świadectwem Papiasza, ucznia apostoła Jana. Zgodnie z tym, co zachował historyk Kościoła Euzebiusz, Papiasz stwierdził, że Ewangelia Mateusza została pierwotnie napisana w języku Hebrajczyków (hebrajskim lub aramejskim). Pierwsi chrześcijanie posługiwali się głównie językiem greckim, choć nawróceni z judaizmu mówili również po hebrajsku i aramejsku.

3. Świadectwa potwierdzające wiarygodność Ewangelii

Słyszałem, jak wiele osób twierdziło, że najstarsze kompletne (lub prawie kompletne) egzemplarze Nowego Testamentu, jakie posiadamy, pochodzą z około 350 roku n.e. Jednak ten mija się z sednem sprawy. Znaczna większość wersetów Ewangelii zachowała się znacznie wcześniej. Na przykład z okresu do 200 r. n.e. zachowały się rękopisy zawierające 71% wersetów Ewangelii Łukasza (818 z 1151 wersetów). Są to: Łk 1:58-59; 1:52-2:1; 2:6-7; 3:8-4:2; 4:29–32; 4:34–5:10; 5:30–7:32; 7:35–39, 41–43; 7:46–9:2; 9:4–17:15; 17:19–18:18; 22:4–24:53.

Jeśli chodzi o Ewangelię św. Jana, najwcześniejszym zachowanym do dziś rękopisem jest p52, datowany na okres między 100 a 150 r. n.e. Inne wczesne rękopisy pochodzą z okresu do 200 r. n.e. (p45, p66, p75, p90). Rękopisy te, wraz z p52, zawierają 855 z 878 wersetów Ewangelii św. Jana (97%). Obejmują one wersety 1:1–14:30; 15:2–26; 16:2–4, 6–7, 10–33; 17:1–20:20; 20:22, 23, 25–31; 21:1–9, 12, 17.

Nie zapominajmy o pismach wczesnego Kościoła i innych tekstach. Najwcześniejsze zachowane pisma chrześcijańskie spoza Biblii to „Pierwszy List Klemensa” (do Koryntian) z lat 96–98 n.e., który zawiera liczne cytaty z Listu do Hebrajczyków oraz z innych ksiąg, a także „Pasterz Hermasa” z ok. 115–155 r. n.e. „Diatessaron” to słowo w słowo zharmonizowane około 79% wersetów Ewangelii, napisane przez gnostyka-enkratytę Tatiana około 172 r. n.e.

4. Nieomylny zapis nauk Jezusa

Oryginały były jedynie parafrazami nauk Jezusa. Kiedy Jezus nauczał tłumy przez wiele godzin, a my możemy przeczytać Jego słowa w pięciu akapitach, to oczywiście nie były to słowa dosłowne. Chrześcijańska doktryna nieomylności składa się z pięciu podstawowych części:
1. Biblia w oryginalnych rękopisach jest poprawna we wszystkim, o czym mówi.

2. Musimy rozumieć kontekst; poezja to poezja, narracja to narracja, potrafimy zrozumieć metafory i figury retoryczne itp.
3. Bóg miał swobodę „korzystania z własnych piór” przy spisywaniu Biblii, a piórami tymi byli ludzie zapisujący te słowa. Dlatego różne księgi autorstwa różnych ludzi mają odmienny styl, i to jest w porządku; Boża prawda przejawia się we wszystkich z nich.

4. To znaczenie zostało zapisane bez błędów, niekoniecznie każde słowo.

5. Zachowane do dziś rękopisy biblijne zawierają pewne różnice i błędy, ale Słowo Boże zostało zachowane bez istotnych błędów, które zmieniałyby chrześcijańską doktrynę, wiarę lub praktykę.
Więcej informacji można znaleźć na stronie http://www.biblequery.org/NewTestamentManuscripts.html.

P: Czy w Galilei mieszkało wielu Żydów?

Odp.: Region Galilei ma wymiary około 70 na 40 mil, czyli 113 na 64 kilometrów. W czasach Machabeuszy, w 164 r. p.n.e., populacja Galilei była tak niewielka, że całą jej ludność można było przenieść do Judei w celu zapewnienia jej bezpieczeństwa. W czasach Jezusa populacja była znacznie większa; Józef Flawiusz w dziele „Żywot” 235, 45 oraz w „Wojnach żydowskich”, księga 3, sekcje 41–43, podaje, że w Galilei znajdowało się 204 miast i wsi, z których każde liczyło co najmniej 15 000 mieszkańców. Jednak w skład tej populacji wchodziło wielu nie-Żydów, których Seleucydzi przesiedlili do Galilei, a także greckojęzycznych nie-Żydów, którzy zdecydowali się tam przenieść.

Pytanie: sceptyk Bart Ehrman pisze: „Dysponujemy pewnymi informacjami na temat tego, czym oznaczało bycie chłopem z niższych warstw społecznych na obszarach wiejskich Palestyny w I wieku. Jedną z rzeczy, które to oznaczało, było to, że prawie na pewno był się analfabetą. Sam Jezus był wielkim wyjątkiem, ponieważ ewidentnie potrafił czytać (Łk 4,16–20), ale nic nie wskazuje na to, że potrafił pisać… Ilu potrafiło czytać? Analfabetyzm był powszechny w całym Imperium Rzymskim. W najlepszym razie może 10 procent ludności posiadało przybliżoną umiejętność czytania i pisania. A te 10 procent stanowiłyby klasy zamożne… Nic w Ewangeliach ani w Dziejach Apostolskich nie wskazuje na to, że naśladowcy Jezusa potrafili czytać, a co dopiero pisać. W rzeczywistości w Dziejach Apostolskich znajduje się relacja, w której Piotr i Jan są określani jako „niepiśmienni” (Dz 4, 13) – starożytne słowo oznaczające analfabetów.” (Jesus, Interrupted, s. 105–106). Jest to również podobne do tego, co pisze Ehrman w książce Lost Christianities, s. 203.

Odp.: Odsetek osób w Imperium Rzymskim (Hiszpania, Brytania, Niemcy itp.), które nie umiały czytać, nie ma znaczenia; liczy się odsetek wykształconych osób wśród Żydów w Judei i Galilei. Żydzi mieli znacznie wyższy poziom wykształcenia niż większość innych ludów w Imperium Rzymskim. Nikomu nie wydawało się niezwykłe, że Zachariasz, ojciec Jana Chrzciciela, potrafił pisać. Fakt, że Sanhedryn oskarżył Piotra i Jana o brak wykształcenia, nie oznacza, że tak rzeczywiście było, ani że w ogóle nie potrafili pisać.

Księga Powtórzonego Prawa 6:9 nakazuje Izraelitom zapisywać prawa na odrzwiach swoich domów i na bramach. Czy sceptycy sądzą, że prawie żaden z Żydów nie przestrzegał własnego prawa?

Na marginesie, w Deir ‘Alla w Dolinie Jordanu archeolodzy znaleźli ćwiczenia pisarskie ucznia, w których trzykrotnie wspomniano o Balaamie, synu Beora. Datowano je metodą radiowęglową na lata 800/760 p.n.e.

Pytanie: Co oznacza angielskie słowo „synoptic”?

Odp.: Słownik biblijny Wycliffe’a (str. 723) podaje: „słowo »synoptic« pochodzi od greckich słów syn (razem z) i opsis (widok, obraz)”, podobnie jak Biblia studyjna NIV (str. 1437). Podobnie Nowy Międzynarodowy Słownik Biblii (str. 399) wyjaśnia, że greckie słowo synoptikos oznacza „widzieć całość razem, przyjąć kompleksowy punkt widzenia”.

W przeciwieństwie do tego sceptyczny „Asimov’s Guide to the Bible” (str. 770) podaje, że słowo „synoptic” pochodzi od greckiego słowa oznaczającego „jedno oko”, ponieważ każda z trzech Ewangelii synoptycznych opowiada historię Jezusa z własnego punktu widzenia. Być może autor pomylił „syn/sun” z „mono”, które oznacza „jeden”.

Konkordancja Stronga dla słowa „sun” (4862) podaje: „pierwotny przyimek oznaczający związek; z lub razem (ale znacznie bliżej niż 3326 lub 3844), tj. poprzez powiązanie, towarzystwo, proces, podobieństwo, posiadanie, pośrednictwo, dodanie itp.” – obok, z. W połączeniu ma podobne zastosowania, w tym „kompletność”.

P: Która z czterech Ewangelii została napisana jako pierwsza?

Odp.: Najpowszechniejszym poglądem wśród chrześcijan jest to, że była to Ewangelia Marka, choć istnieją renomowani biblioznawcy, którzy uważają, że była to Ewangelia Mateusza lub Łukasza. W „Bible Knowledge Commentary: New Testament” (str. 98) czytamy: „Wydaje się, że jedynym sposobem na adekwatne wyjaśnienie bliskiego związku między ewangeliami synoptycznymi jest założenie pewnej zależności literackiej. Teoria pierwszeństwa Ewangelii Marka, choć nie jest pozbawiona problemów, najlepiej wyjaśnia podstawowy zarys wydarzeń oraz szczegółowe podobieństwa między ewangeliami synoptycznymi. Różnice wynikają prawdopodobnie z połączenia tradycji ustnych i pisemnych, z których Mateusz i Łukasz korzystali niezależnie, oprócz Ewangelii Marka”.

W sceptycznym „Asimov’s Guide to the Bible” (str. 770) napisano, że Ewangelia Mateusza została wymieniona jako pierwsza, ponieważ uważano ją za najwcześniejszą, ale obecnie powszechnie uważa się, że pierwszą była Ewangelia Marka. (str. 770, str. 903) Jednak Asimov na str. 771 wspomina również, że Papiasz napisał, iż Ewangelia Mateusza została pierwotnie spisana w języku hebrajskim [aramejskim?]. Możliwe, że Ewangelia Mateusza została najpierw napisana w języku aramejskim, Marek wykorzystał ją jako główne źródło przy tworzeniu swojej ewangelii, a później Ewangelia Mateusza została przetłumaczona dosłownie.

Na marginesie, spośród 661 wersetów w Ewangelii Marka (krótsze zakończenie) 600 jest podobnych do wersetów z Ewangelii Mateusza, 350 jest podobnych do wersetów z Ewangelii Łukasza, a tylko 31 nie występuje nigdzie indziej.

Pytanie: Czym są ewangelie apokryficzne? Dlaczego nie są one uznawane, skoro wiemy, że ojcowie Kościoła i tradycje kościelne opierały się na nich, cytowały je, zwłaszcza podczas świąt kościelnych i praktyk liturgicznych?

Odp.: Już sama ostatnia część pytania jest niezgodna z faktami. Ojcowie Kościoła i tradycje kościelne nie opierali się na nich i nie wykorzystywali ich podczas świąt kościelnych ani praktyk liturgicznych, chyba że pytanie dotyczy religii gnostyckich, a nie chrześcijaństwa.

Jedynymi pozytywnymi wzmiankami są te, że w 2 Liście Klemensa oraz u Klemensa Aleksandryjskiego pojawia się wzmianka o Ewangelii Egipcjan, a Klemens Aleksandryjski wspomina o Ewangelii Hebrajczyków. Nie ma żadnych innych przednicejskich chrześcijańskich wzmianek o jakichkolwiek innych ewangeliach w pozytywnym kontekście. Jednak ojcowie Kościoła wspominali o następujących pismach i cytowali je, twierdząc, że są fałszywe. Ireneusz wypowiada się przeciwko fałszywej „Ewangelii Prawdy”. Hipolit wypowiada się przeciwko „Ewangelii Egipcjan” i „Ewangelii Tomasza” (oraz innym dziełom). Nie byłoby więc sprawiedliwe twierdzić, że wczesno ni ojcowie Kościoła „opierali się na nich”, skoro wiele z nich nie zostało jeszcze napisanych, a oni sami wypowiadali się przeciwko innym pismom heretyckim.

Wreszcie, wiele apokryficznych ewangelii nie zostało ani zatwierdzonych, ani odrzuconych przez wczesnych chrześcijan, ponieważ powstały one dopiero kilka wieków później. Na przykład Ewangelia Nikodema została napisana około 405–439 r. n.e., a Ewangelia Narodzenia Maryi powstała po 625 r. n.e.

Pytanie: Czym są „Ewangelia dzieciństwa”, „Ewangelia Prawdy”, „Ewangelia Hebrajczyków”, „Ewangelia Ebionitów”, „Ewangelia Tomasza” oraz „Ewangelia Piotra”?

Odp.: Są to apokryficzne ewangelie napisane przez różne osoby długo po tym, jak miały miejsce opisane w nich wydarzenia.

Oto niektóre z tych ewangelii wraz z datami ich powstania.

Ewangelia Marii (II lub VI wiek)

Ewangelia Piotra (180–190 r. n.e.)

Ewangelia Tomasza. Ta fałszywa księga autorstwa gnostyckich heretyków została prawdopodobnie napisana między 188 a 235 r. n.e. Ireneusz z Lyonu (182–188 r. n.e.), który wyczerpująco opisał każdą znaną księgę i herezję, nie wspomina o niej, ale jego uczeń, Hipolit, piszący w latach 222–235/236 r. n.e., wspomina o niej.

Ewangelia Nikodema (405–439 r. n.e.)

Ewangelia Narodzenia Maryi (po 625 r. n.e.)

W świecie muzułmańskim istniało ponad 200 000 hadisów dotyczących Mahometa. Zdecydowana większość z nich jest uważana przez muzułmańskich uczonych za fałszywe lub w najlepszym razie niewiarygodne. Buchari przeanalizował je i uznał za wiarygodne jedynie 7 275.

Tak jak druzy, jazydzi, alawici i inne grupy mają swoje własne księgi, tak i gnostycy mieli swoje pisma święte. Istniało co najmniej trzydzieści grup gnostyckich, więc dysponowali oni wieloma księgami, które uznawali za pisma święte. Do nich należały między innymi Ewangelia Prawdy, Ewangelia Tomasza i Ewangelia Piotra.

Nie istniała żadna księga zatytułowana „Ewangelia Ebionitów”. Heretyccy ebionici, którzy twierdzili, że Jezus był Synem Bożym jedynie z tytułu i z szacunku, posiadali „Homilie Klemensa”, „Rozpoznania Klemensa” oraz kilka innych ksiąg.

P: Jakie proroctwa mesjańskie znajdują się w Ewangeliach?

Odp.: Są to proroctwa, które Bóg dał, aby Jego lud mógł wyraźnie rozpoznać Mesjasza. Oto wiele z nich.

Kim będzie Mesjasz?

Z plemienia Judy (Rdz 49,10; Mt 1,2; Łk 3,23.33; Hbr 7,14).

Z rodu Jessego (Izajasz 11:1; Mateusz 1:6; Łukasz 3:23, 32).

Z rodu Dawida (Jeremiasz 23:5; Łukasz 3:31; Mateusz 1:1; 9:27; Marek 10:47-48; Jan 7:42; Dzieje Apostolskie 13:22-23; Objawienie 22:16). Wiele żydowskich Talmudów mówi, że Mesjasz wywodzi się z rodu Dawida.

Kapłan na wzór Melchizedeka (Psalm 110:4; List do Hebrajczyków 5:6).

Syn Boży (Psalm 2:7; Mateusz 3:17; 16:16-17; 27:54; Marek 9:7; Łukasz 9:35; Jan 1:34; Dzieje Apostolskie 13:33; List do Hebrajczyków 5:5).

Pan rzekł do mojego Pana (Psalm 110:1; Ewangelia według św. Mateusza 22:43-45; Ewangelia według św. Marka 12:36-37; Ewangelia według św. Łukasza 2:11; 20:42-44). Midrasz Tehillim, Komentarz do Psalmów (200-500 r. n.e.), uznaje Psalm 110 za mesjański

Nazwany „Bogiem z nami” (Izajasz 7:14; Mateusz 1:23; Łukasz 7:16; ~Jan 20:28).

Dziecko nazwane Potężnym Bogiem, Księciem Pokoju itp. (Izajasz 9:6). Jest to fragment mesjański zgodnie z Midraszem Jemeńskim 349–350 oraz Pereq Shalom, str. 101

Potomek kobiety zmiażdży głowę szatana (Rdz 3,15). Jest to proroctwo mesjańskie zgodnie z Targumem Pseudo-Jonatana

Urodzony z dziewicy (podwójne spełnienie) (Izajasz 7:14; Mateusz 1:18,25; Łukasz 1:26-35). Dziewica zgodnie z Septuagintą

Gdzie będzie Mesjasz?

Urodzony w Betlejem w Judzie (Micheasz 5:2; Mateusz 2:1, 5-8; Jan 7:42; Łukasz 2:4-7). Targum Izajasza mówi, że jest to proroctwo mesjańskie.

Głosił w Galilei (Izajasz 9:1-2; Mateusz 4:12-16; Marek 1:14; Łukasz 4:31; Jan 4:43).

Wkroczy do świątyni w Jerozolimie (Malachiasz 3:1; Mateusz 21:12; Marek 11:15)

Kiedy nadejdzie Mesjasz?

Berło nie odejdzie (Rdz 49:10; Łk 3:23,33). Jest to odniesienie mesjańskie zgodnie z Talmudem Babilońskim i Jerozolimskim, Targumem Jonatana, Targumem Pseudo-Jonatana, Targumem Onkelosa, Komentarzem do Zwojów znad Morza Martwego oraz Targumem aramejskim. Zgodnie z Talmudem Babilońskim, rozdział 4 Sanhedrynu, Żydzi utracili prawo do wykonywania kary śmierci w 11 r. n.e.

Izrael pozostanie opuszczony aż do przyjścia Mesjasza (Micheasz 5:3).

Zanim Świątynia zostanie zburzona (70 r. n.e.) (Malachiasz 3:1).

Po pojawieniu się zwiastuna (Izajasz 40:3; Mateusz 3:1-3; 11:10; Łukasz 1:17; Jan 1:23).

Zabity w 32/33 r. n.e. (Daniel 9:20-27 + Nehemiasza 2:1-10 (445/444 p.n.e.)). Jest to mesjańskie zgodnie z poglądem Majmonidesa w „Igeret Teiman” oraz rabina Mojżesza Abrahama Lewiego w „Mesjasz w Targumach, Talmudach i pismach rabinicznych”

Co uczyni Mesjasz?

Służba cudów (Izajasz 35:5,6a; Mateusz 9:6-7,22,32-35; 11:4-6; 12:13; Jan 5:5-9; 9:6-11 itp.)

Wziął na siebie nasze choroby (Izajasz 53:4; Mateusz 8:17; Marek 2:10-12; Łukasz 5:13; Jan 5:5-9).

Nauczał w przypowieściach (Psalm 78:2; Mateusz 13:34).

Wjeżdżał jako król na osiołku (Zachariasz 9:9; Marek 11:2-10; Łukasz 19:35-37; Mateusz 21:5-9; Jan 12:15).

Od kamienia potknięcia do kamienia węgielnego (Psalm 118:22-23; Izajasz 8:14-15; 28:16; Mateusz 21:42; Marek 12:10-11; 1 Piotra 2:6-8; Dzieje Apostolskie 4:11).

Nie pozostawiony śmierci (Psalm 16:8-11; 30:3; Dzieje Apostolskie 2:31; 13:33; Ewangelia według św. Marka 16:6; Ewangelia według św. Mateusza 28:6; Ewangelia według św. Łukasza 24:46).

Zapał dla domu Ojca (Psalm 69:9; Ewangelia według św. Jana 2:17).

Duch Pański spocznie na Nim (Izajasz 11:2; Mateusz 3:16; Marek 1:10-11; Łukasz 4:15-21,32; Jan 1:32). Jest to mesjańskie zgodnie z Targumem Izajasza i Talmudem Babilońskim

Mt pokazuje, że życie Chrystusa jest analogiczne do losów narodu izraelskiego (Jeremiasz 31:15 i Mateusz 2:18, Ozeasz 11:1 i Mateusz 2:15, Izajasz 9:1,2 i Mateusz 4:15-16; itd.).

Reakcje ludzi

Nienawidzony bez powodu (Psalm 35:19; 69:4; Izajasz 49:7; Jan 15:25).

Niektórzy knuli spisek, by zniszczyć Jezusa (Psalm 38:12; Ewangelia według św. Marka 11:18).

Zdradzony przez przyjaciela (Psalm 41:9; Mateusza 10:4; 26:48-50; Marka 14:43-44; Łukasza 22:47-48; Jana 18:3,5).

Odrzucony przez swój własny lud (Izajasz 53:3-4; Psalm 69:8; Ewangelia według św. Jana 1:11; 7:5; Ewangelia według św. Mateusza 21:42-44).

Podano Mu żółć do picia (Psalm 69:21; Mateusz 27:48).

Nawet przyjaciele stali z daleka (Psalm 38:11; Mateusz 27:55; Marek 15:40; Łukasz 23:49).

Gdy pasterz został uderzony, owce się rozbiegły (Zachariasz 13:7; Marek 14:27,50; Mateusz 26:31).

Odrzucony przez władze (Psalm 2:1-2; Dzieje Apostolskie 4:25-28).

Jak umrze Mesjasz?

Sprzedany za 30 srebrników (Księga Zachariasza 11:12-13; Ewangelia według św. Mateusza 26:15).

Monety zostały wrzucone, a nie położone, do świątyni (Zachariasz 11:13b; Mateusz 27:5a).

Pieniądze dla garncarza (Zachariasz 11:13; Mateusz 27:7).

Niesprawiedliwie zabrany (Izajasz 53:7-8; Mateusz 26:60; Marek 14:55; Łukasz 23:4).

Fałszywi świadkowie (Psalm 35:11; Mateusz 26:60).

Milczący wobec swoich oskarżycieli (Psalm 38:13-14; Izajasz 53:7; Mateusz 27:12).

Zapytał, dlaczego Bóg Go opuścił (Psalm 22:1; Mateusz 27:46; Marek 15:34).

Wyśmiewany (Psalm 22:7,8; Mateusz 27:31,39; Marek 15:31-32).

Serce jak wosk (Psalm 22:14b; Ewangelia według św. Jana 19:34).

Przebity za nas (Psalm 22:16; Izajasz 53:5; Zachariasz 12:10; Mateusz 27:26; Jan 19:34).

Ludzie gapili się na Niego (Psalm 22:17; Łukasz 23:35).

Losowali o Jego szaty (Psalm 22:18; Ewangelia według św. Marka 15:24; Ewangelia według św. Łukasza 23:34; Ewangelia według św. Jana 19:23,24).

Żadna z Jego kości nie została złamana (Psalm 22:17; Psalm 34:20; Ewangelia według św. Jana 19:33).

Bito Go i pluto na Niego (Izajasz 50:6; Micheasz 5:1; Mateusz 26:67; Łukasz 22:63).

Zginął wraz z przestępcami (Izajasz 53:12; Mateusz 27:38; Marek 15:27).

Wstawiał się za przestępcami (Izajasz 53:12b; Łukasz 23:34).

Został pochowany w grobie bogatego człowieka (Izajasz 53:9; Mateusz 27:57-60).

Poniósł nasze grzechy jako ofiarę przebłagalną (Izajasz 53:5,6,10-12; Jan 1:29; 1 Koryntian 15:3; 1 Jana 2:2; 4:10).

Jezus umarł z psalmem na ustach (Psalm 31:5; Łukasz 23:46).

Pytanie: Co oznacza nazwa „Betlejem” w Mt 2:1,5-8; Łk 2:4-7; J 7:42?

Odp.: Według Słownika biblijnego Wycliffe’a (str. 225) Betlejem oznacza „dom chleba”.

Betlejem w Judei to bardzo stare miasto, które istniało jeszcze przed pojawieniem się Izraelitów. Księga Rodzaju 35:19 mówi: „Tak więc Rachela umarła i została pochowana na drodze do Efrata” (czyli do Betlejem w Judei). Podobnie mówi Księga Rodzaju 48:7. Betlejem pierwotnie nazywało się więc Efrata i dlatego w Księdze Micheasza 5:2 miasto to jest określone jako „Betlejem Efrata”.

Listy z Amarna, pisane przez Kananejczyków do Egiptu nieco po 1400 r. p.n.e., w czasach Jozuego, wspominają, że „Bit-Lahmi” przeszedł do ludu „Apiru”, zgodnie z „Słownikiem archeologii biblijnej Wycliffe’a” (str. 142) oraz „Słownikiem biblijnym Wycliffe’a” (str. 225), który odwołuje się do ANET (str. 489).

Nawiasem mówiąc, istnieje również drugie, północne miasto o nazwie Betlejem, położone na terytorium Zabulona, o którym mowa w Księdze Jozuego 19:15.

Pytanie: Sceptyk Bart Ehrman twierdzi: „W Ewangelii Mateusza i Łukasza nie ma żadnej wzmianki o tym, że Jezus istniał przed swoim narodzeniem” („Jesus, Interrupted”, str. 75; również w „Jesus, Interrupted”, str. 103).

Odp.: Księga Micheasza 5:2, którą Mateusz cytuje w rozdziale 2, wersecie 6, mówi, że pochodzenie Mesjasza „sięga dawnych czasów” w tekście masoreckim lub „od początku, a nawet od wieczności” w greckim tłumaczeniu Septuaginty. W Ewangelii Mateusza skrybowie pomijają niektóre fragmenty, w tym ten dotyczący „dawnych czasów”, ale niemal każdy żydowski rabin rozpoznałby pozostałą część tego wersetu.

W Ewangelii Mateusza 23:37 i Łukasza 13:34 Jezus mówi: „Jeruzalem, Jeruzalem, które zabijasz proroków i kamienujesz tych, którzy do ciebie są posłani, ileż to razy pragnąłem zgromadzić twoje dzieci, jak kokosz gromadzi swoje pisklęta pod skrzydła, a ty nie chciałaś!”. Słowa te padły zaledwie kilka dni po triumfalnym wjeździe, kiedy Jerozolima wyszła, by powitać Jezusa. Kiedy więc podczas ziemskiej służby Jezusa, przed tym wydarzeniem, Jerozolima otrzymała możliwość zgromadzenia się pod Jego opieką? Oczywiście odpowiedź brzmi: nigdy. Mateusz i Łukasz (a także Jezus) musieli mieć na myśli czas, w którym Jezus istniał przed swoim narodzeniem, kiedy to prorocy, których Jezus wysyłał do Jerozolimy, byli zabijani.

Pytanie: Sceptyk Bart Ehrman mówi: „Uderzające jest jednak to, że w Ewangelii Marka Jezus nigdy nie określa siebie jako istoty boskiej, jako kogoś, kto istniał wcześniej, jako kogoś, kto był w jakimkolwiek sensie równy Bogu. W Ewangelii Marka nie jest On Bogiem i nie twierdzi, że nim jest”. Jesus, Interrupted, str. 79

Odp.: Ewangelia Marka 2:5-12 (a także Ewangelia Mateusza 9:2-6 i Ewangelia Łukasza 5:20-23) stwierdza, że tylko Bóg może odpuszczać grzechy, a jednak Jezus odpuścił grzechy paralityka. Kiedy Jezus został oskarżony o to, że czyni to, co może uczynić tylko Bóg, nie powiedział On ani że jedynie ogłasza Boże przebaczenie, ani nie zaprzeczył ich założeniu. Zamiast tego powiedział i pokazał, że On sam posiada moc odpuszczania grzechów.

Pytanie: Odnosząc się do Mt 12,30 i Mk 9,40, sceptyk Bart Ehrman pisze: „W Ewangelii Mateusza Jezus oświadcza: «Kto nie jest ze mną, ten jest przeciwko mnie». W Ewangelii Marka mówi: «Kto nie jest przeciwko nam, ten jest za nami». Czy powiedział obie te rzeczy? Czy mógł mieć na myśli obie te rzeczy? Jak obie te rzeczy mogą być prawdziwe jednocześnie? A może jeden z autorów Ewangelii pomieszał te stwierdzenia?”. Jesus, Interrupted, str. 41

Odp.: Szczerze mówiąc, zupełnie nie rozumiem, jak Ehrman mógł uznać to za sprzeczność. Oczywiście obie te rzeczy mogą być prawdziwe. Oczywiście Jezus może mówić różne, ale uzupełniające się rzeczy w różnych sytuacjach i w różnych dniach, nie zaprzeczając sam sobie. W Ewangelii Mateusza 12:22-37 (odpowiadającym fragmentowi z Ewangelii Marka 3:20-29) ma to miejsce, gdy przyprowadzono do Jezusa człowieka opętanego przez demona. Znacznie później, przy zupełnie innej okazji, w Ewangelii Marka 9:38-41 Jezus dowiaduje się o kimś innym, kto wypędza demony. Być może Ehrman uznał za sprzeczność, że jeśli ktoś był przeciwny Jezusowi, mógł być również przeciwny Jego uczniom, lub odwrotnie. Jednak w Ewangelii Jana 16:3 Jezus przepowiedział, że Jego uczniowie będą prześladowani i zabijani, ponieważ prześladowcy nie znają Ojca ani Jezusa. W Ewangelii Jana 15:18-21 Jezus stwierdził: „Jeśli świat was nienawidzi, wiedzcie, że mnie najpierw znienawidził. Gdybyście byli ze świata, świat by was kochał jako swoich. Ale świat was nienawidzi, ponieważ nie jesteście ze świata, lecz Ja was wybrałem ze świata. Pamiętajcie na słowo, które wam powiedziałem: «Żaden sługa nie jest większy od swego pana». Jeśli Mnie prześladowali, to i was będą prześladować; jeśli zachowali Moje słowo, to i wasze będą zachowywać. Ale będą was tak traktować z powodu Mojego imienia” (BSB). Jezus ściśle utożsamił się ze swoimi naśladowcami w Ewangelii Mateusza 25:34-46 w przypowieści o owcach i kozłach. W Ewangelii Jana 15:1-8 Jezus mówi, że jesteśmy w Nim, tak jak latorośle są połączone z winoroślą.

Pytanie: Dlaczego w Ewangelii św. Jana 2:19 Jezus powiedział: „Zburzcie tę świątynię, a Ja w ciągu trzech dni ją odbuduję”, skoro w Ewangelii św. Mateusza 26:61b i Ewangelii św. Marka 14:58 [rzekomo] podano, że Jezus tego nie powiedział, jak twierdzi sceptyczny „Przewodnik po Biblii” Asimova, str. 976?

Odp.: Jezus rzeczywiście to powiedział w Ewangelii św. Jana 2:19, a Ewangelii św. Mateusza 26:61b i św. Marka 14:58 NIE stwierdzają, że to, co Jezus powiedział, było nieprawdziwe. Zapisują one, że oskarżyciele Jezusa pamiętali to i wykorzystali to, by Go oskarżyć. Jednak Asimov po prostu zmyśla, twierdząc, że uznali to za nieprawdziwe.

P: W Mt 17,1-9 i Mk 9,2-9 wydaje się, że Jezus udał się na wysoką górę w celu przemiany, podczas gdy w Ewangelii Łukasza czytamy, że Jezus udał się na górę, aby się modlić, a przemiana nastąpiła, gdy się modlił (Łk 9,28-36). Jak można to wyjaśnić?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę dwie kwestie.

a) W rzeczywistości nie tylko Łukasz, ale również ani Mateusz, ani Marek nie wspomnieli, że Jezus udał się na górę, aby ulec przemianie. Wszyscy milczą nawet na temat tego, czy Jezus wiedział z góry, że ulegnie przemianie.

b) Po drugie, modlitwa nie jest rytuałem! Modlitwa to rozmowa z Bogiem w niebie. Jezus modlił się do Boga Ojca i nie wyobrażam sobie, żeby Jezus został przemieniony, nie mówiąc nic do Boga Ojca.

Pytanie: W Mt 17,12 i Mk 9,11-13 w jaki sposób Jan Chrzciciel wypełnił proroctwo dotyczące Eliasza? Czy był on reinkarnacją Eliasza?

Odp.: Nie. Podczas pierwszego przyjścia Jezusa Jan pełnił rolę i misję Eliasza. Oczywiście sam Eliasz (a nie Jan) pojawił się na krótko podczas przemiany. Wielu uważa, że Eliasz będzie jednym z dwóch świadków tuż przed siódmą trąbą z Objawienia 11:3-12.

Pierwszym znanym pisarzem, który odniósł się do tego wersetu, był Justyn Męczennik (ok. 138–165 r. n.e.), który zauważył, że koncepcja posiadania ducha innej osoby nie dotyczy wyłącznie Eliasza i Jana Chrzciciela. Bóg obiecał, że Jozue otrzyma ducha Mojżesza. (Dialog z Tryfonem Żydem, rozdz. 49, str. 220) Również Elizeusz otrzymał podwójną porcję ducha Eliasza (2 Krl 2,9–10).

Pytanie: Dlaczego w J 7,1 Jezus [rzekomo] bał się śmierci, skoro w Łk 12 powiedział uczniom, by się jej nie bali?

Odp.: Jezus powiedział uczniom, by nie bali się śmierci fizycznej, ale raczej śmierci duchowej. W Ewangelii św. Jana 7,1 NIE jest napisane, że Jezus bał się śmierci. Można jednak podejmować środki ostrożności, nie bojąc się śmierci. Jezus unikał udania się do Judei, ponieważ tamtejsi Żydzi chcieli Go zabić. Był to środek ostrożności związany z Jego posługą, a nie wynikający ze strachu, ponieważ później, gdy nadszedł Jego czas, Jezus udał się do Jerozolimy, gdzie Żydzi starali się Go zabić i nawet im się to udało.

P: Czy w Łk 13:23 niektórzy starają się wejść i nie mogą, a w J 7:34 szukają i nie znajdują, czy też ci, którzy szukają, znajdują, jak pokazują Mt 7:7; 1 Krn 28:9; Iz 55:6; Dz 10:35?

Odp.: Niektórzy, którzy szukają Boga, niekoniecznie Go znajdują. Bóg nie mówi nic o tych, którzy nie szukają Go wytrwale, lub którzy szukają Go tylko częściowo, na własnych warunkach, a nie na Jego warunkach.

P: Czy w Mt 17,12 i Mk 9,11-13 fakt, że Jezus rozmawiał z Mojżeszem i Eliaszem, [w jakiś sposób] wskazuje, że powinniśmy modlić się do zmarłych, jak twierdzą niektórzy katolicy?

Odp.: Nie. Podczas Przemienienia nikt nie rozmawiał z Mojżeszem i Eliaszem poza Jezusem. Oni również nie rozmawiali z nikim innym, poza Jezusem i między sobą. Tylko Bóg powinien być przedmiotem naszego uwielbienia. Katolicy zgodziliby się z tym, ale twierdzą, że tak jak możemy prosić o pomoc i modlitwy od chrześcijan żyjących na ziemi, tak samo możemy prosić o to samo od chrześcijan żyjących w niebie. 2 List do Koryntian 11:3 mówi, że nie powinniśmy oddawać się nikomu poza Chrystusem. Chociaż modlitwa do kogoś niekoniecznie oznacza oddanie się tej osobie, wiele modlitw katolickich jest modlitwami oddania się Maryi lub innym świętym. W Piśmie Świętym nie ma przykładu, by którykolwiek wierzący modlił się do kogokolwiek poza Bogiem.

Pytanie: Czy w Mk 15,25 Jezus został ukrzyżowany o trzeciej godzinie, czy też zgodnie z J 19,14 o tej porze nadal przebywał przed Piłatem?

Odp.: Najpierw to, co nie jest odpowiedzią, a potem sama odpowiedź.

Fakt, który nie jest częścią odpowiedzi: W języku greckim znaki oznaczające trzy i sześć różniły się tylko jednym kreskiem, więc jedna z hipotez głosi, że była to pomyłka skryby. Istnieje jednak prostsze wyjaśnienie.

Odpowiedź: Obie wersje są prawdziwe, ponieważ Żydzi i Rzymianie inaczej liczyli godziny. Ewangelia św. Jana 19:14 mówi, że opuścił Pilata o szóstej godzinie, co odpowiadałoby godz. 6:00 rano, ponieważ dzień rzymski zaczynał się o północy. W Ewangelii Marka 15:22,25 czytamy, że został ukrzyżowany w trzeciej godzinie, co odpowiadałoby godzinie 9:00 rano, ponieważ dzień żydowski liczył się od wschodu słońca (około 6:00 rano), a noc żydowska zaczynała się o zachodzie słońca (około 18:00). Jan również stosuje rzymsko-grecki sposób liczenia czasu w Ewangelii Jana 20:19, gdzie wczesna noc była uważana za część poprzedniego dnia, podczas gdy Żydzi uznawali czas po zachodzie słońca za następny dzień.

Skąd wiemy, że Rzymianie liczyli dzień od północy do północy? Rzymscy pisarze Plutarch (Moralność: Pytania rzymskie 84), Pliniusz Starszy (Historia naturalna II.77 (188)), Aulus Gellius (III, 2) oraz Makrobiusz (Saturnalia, I, 3) – wszyscy oni twierdzą, że dzień rzymski trwał od północy do północy, zgodnie z tym, co podają A.T. Robertson w książce „Harmony of the Gospels” (str. 285–286) oraz William Arndt w „Bible Difficulties & Seeming Contradictions” (str. 197–199). Pliniusz Starszy zauważył również, że w innych kulturach było inaczej, a Babilończycy liczyli dzień od wschodu do zachodu słońca.

Pytanie: Jak pogodzić fragmenty z Mt 19,16–30; Mk 10,17–31 i Łk 18,18–30?

Odp.: Da się je bardzo dobrze pogodzić, gdy zrozumie się, że autorzy ewangelii parafrazowali i niekoniecznie podawali dokładne cytaty. Na przykład Mateusz pisze: „Nauczycielu… osiągnąć życie wieczne… Dlaczego pytasz Mnie o to, co jest dobre? … Tylko Jeden jest dobry”, podczas gdy Marek i Łukasz piszą: „Dobry Nauczycielu… odziedziczyć życie wieczne… Dlaczego nazywasz Mnie dobrym? … Nikt nie jest dobry, tylko sam Bóg”, i tak dalej. Szerokie omówienie tego zagadnienia można znaleźć w „Encyklopedii trudności biblijnych” na stronach 329–332.

Pytanie: W Mt 19,28 i Łk 22,28–30 sceptyk Bart Ehrman błędnie twierdzi, że Jezus powiedział, iż dwunastu uczniów otrzyma dwanaście tronów. A co z uczniem Judaszem Iskariotą? (Jesus, Interrupted, str. 159)

Odp.: Nie, dla Judasza nie ma tronu. Po pierwsze, Łk 22,28–30 nie wspomina o dwunastu tronach, a jedynie o dwunastu plemionach. W rzeczywistości Mt 19,28 NIE mówi, że dwunastu uczniów zasiądzie na dwunastu tronach. Mówi raczej: „… wy, którzy za Mną poszliście, również zasiądziecie na dwunastu tronach, sądząc dwanaście plemion Izraela”. (BSB) Mówi się więc o dwunastu tronach, ale nie mówi się, że zasiądą na nich dwunastu uczniów. Jezus obiecał to raczej tylko „wam, którzy za Mną poszliście”. Judasz nie kontynuował naśladowania Jezusa i porzucił swoje miejsce jako uczeń po zdradzeniu Jezusa, jak mówi Dzieje Apostolskie 1:20.

Pytanie: W Mt 26,14 sceptyk Bart Ehrman pisze, że Judasz zdradził Jezusa dla pieniędzy, podczas gdy w Łk 22,3 Judasz uczynił to, ponieważ wszedł w niego szatan. W Ewangelii św. Jana Judasz nazywany jest diabłem, więc najwyraźniej miał w sobie zło. (Jesus, Interrupted, str. 45–46)

Odp.: Tak jak ogień nie powstaje z jednej przyczyny, lecz z trzech (powietrze, paliwo, iskra), tak i wiele działań ma wiele równoczesnych przyczyn. Wiele zdarzeń ma trzy przyczyny: przyczynę potencjalną, taką jak woda za tamą, przyczynę bezpośrednią, taką jak pęknięcie w tamie, oraz przyczynę zapobiegawczą, która została usunięta, taką jak zaprzestanie kontroli bezpieczeństwa tamy. Która z nich spowodowała pęknięcie tamy? – wszystkie trzy miały w tym swój udział. Podobnie Judasz już wcześniej był złodziejem, więc miał diabelską naturę. Judasz otrzymał dodatkowy egoistyczny motyw w postaci łapówki od kapłanów. Wreszcie dostrzegł okazję po Ostatniej Wieczerzy. Jaki więc był powód, dla którego Judasz zdradził Jezusa? – Wszystkie trzy przyczyny miały na to wpływ.

Pytanie: Dlaczego w Mt 26,26-28; Mk 14,22 i Łk 22,19 chleb i wino nie są fizycznym ciałem Chrystusa?

Odp.: Widzimy, że Jezus miał na myśli, iż chleb i wino symbolicznie reprezentują Jego ciało z dwóch powodów.
Po pierwsze, nie ma ani śladu dowodu na to, że ludzie oddawali cześć chlebowi i winu – ani w Biblii, ani we wczesnym Kościele. Nie wolno nam czcić niczego ani nikogo poza Bogiem. Czcimy Jezusa, ale skoro chleb i wino nie są Jezusem, nie wolno nam czcić chleba i wina.
Po drugie, gdyby ktoś potraktował tę metaforę tak, jakby chleb i wino były lub stały się Jezusem, to dla zachowania spójności musielibyśmy uznać również inne metafory dotyczące ciała Jezusa za samego Jezusa, na przykład te z 1 Listu do Koryntian 12:27. My (Kościół) jesteśmy Ciałem Chrystusa. Czy uważasz, że ludzie powinni oddawać cześć tobie lub zgromadzeniu, do którego należysz? Jeśli ani jedno, to dlaczego nie miałbyś oddawać czci chrześcijaninowi, stworzonemu na obraz Boży, bardziej niż chlebowi i winu, które nie są stworzone na obraz Boży?
Oczywiście nie wolno nam nigdy czcić innych chrześcijan. Ale czy czczenie innych ludzi i uzasadnianie tego metaforą Chrystusa byłoby gorsze niż czczenie chleba i wina i uzasadnianie tego metaforą Chrystusa?

Pytanie: Dlaczego w Mt 26,49-50 Jezus zostaje zdradzony przez Judasza pocałunkiem, a następnie zostaje pojmany, podczas gdy w J 18,2-9 Jezus dobrowolnie wychodzi naprzód, aby się przedstawić, a Judasz nie daje mu pocałunku?

Odp.: Brak wzmianki o pocałunku w J 18,2-9 nie dowodzi, że do niego nie doszło. Judasz mógł pocałować Jezusa, zgodnie z Mt 26,49; następnie żołnierze cofnęli się w J 18,2-9, a dopiero potem ostatecznie go pojmali w Mt 26,50. Jedyną rzeczą, o której powiedziano, że wydarzyła się „natychmiast”, był początkowy pocałunek Judasza.

P: Sceptyk Bart Ehrman twierdzi, że w Ewangelii Marka Jezus przeszedł szybki proces, podczas którego prawie nic nie mówił, natomiast w Ewangelii Jana miał miejsce długi, przeciągający się proces, w trakcie którego Jezus prowadził obszerne rozmowy (Jesus, Interrupted, str. 43).

Odp.: To dość absurdalne twierdzenie, ponieważ ani Marek, ani Jan nie podają konkretnie, jak długo trwała rozmowa, a Jezus prawdopodobnie powiedział więcej, niż zapisali obaj autorzy. Odbyły się nie jeden, ale dwa procesy (żydowski i rzymski). Marko zapisał dwa zdania wypowiedziane przez Jezusa podczas procesu żydowskiego i jedno zdanie podczas procesu rzymskiego. Jan zapisał pięć zdań wypowiedzianych przez Jezusa podczas procesu żydowskiego oraz dziewięć zdań podczas procesu rzymskiego. Jednak, jak już wspomniano, żaden z autorów ewangelii nie twierdzi, że zapisał wszystko, co powiedział Jezus.

Pytanie: Dlaczego w Mt 27,11-14 Jezus nie odpowiada na żaden zarzut podczas przesłuchania przed namiestnikiem Piłatem, skoro J 18,33-37 [rzekomo] mówi nam, że Jezus odpowiadał na wszystkie zarzuty podczas przesłuchania przed Piłatem?

Odp.: Wersety Mt 27:11 i Mt 27:12 odnoszą się do różnych momentów; werset 2:11 ma miejsce przed Piłatem. W Mt 27:11-14, kiedy arcykapłani i starsi byli z Nim (w wersecie 12 z ), Jezus nic im nie odpowiedział. W Ewangelii Jana 18:28 jest napisane, że Żydzi nie chcieli wejść do pretorium, więc w Ewangelii Jana 18:29 Piłat (prawdopodobnie z Jezusem) wyszedł do nich. W Ewangelii Jana 18:33 czytamy, że potem Piłat wszedł do pretorium i wezwał Jezusa. Następnie, w Ewangelii Jana 18:34-37, Jezus odpowiadał na pytania Piłata.

Nawiasem mówiąc, w Ewangelii Jana 18:33-37 NIE jest napisane, że Jezus odpowiedział na wszystkie pytania lub zarzuty Piłata; stwierdza się tam jedynie, że Piłat powiedział: „Nie znajduję w Nim żadnej winy”. Piłat mógł zadać Mu wiele pytań, a w Ewangelii Jana 18:33-38 wymieniono tylko cztery, z których Jezus odpowiedział na trzy. W Ewangelii Mateusza 27:14 czytamy, że Jezus nie odpowiedział ani słowem w momencie, gdy kapłani i starsi oskarżali Go, ani w momencie, gdy Piłat zadał Mu pytanie, które nie zostało przytoczone w Ewangelii Jana 18:33-37. Tak więc Jezus nie odpowiedział na nic z tego, co mówili kapłani i starsi, nawet gdy Piłat zapytał Go, czy słyszy te oskarżenia. Później Jezus odpowiedział na [co najmniej] trzy pytania zadane przez Piłata.

Pytanie: Dlaczego w Mt 28:1-8 proroctwa miałyby dowodzić, że Jezus był Bogiem, gdyby był kosmitą? (Usłyszałem to od studenta, który interesował się serialem „Star Trek” i Kościołem Scjentologicznym).

Odp.: Gdyby Jezus był istotą pozaziemską, musiałby być istotą niezwykle inteligentną, aby wszystkie te proroctwa mogły się spełnić. W rzeczywistości, w porównaniu z nami, wydawałby się wszechwiedzący. Jezus musiałby być również niezwykle potężnym kosmitą, aby dokonać wszystkich cudów, których dokonał, w tym zmartwychwstania. Postrzegalibyśmy go jako wszechmocnego. Aby mógł nauczać ludzi tego, czego nauczał Jezus, musiałby być moralnie bardzo dobry, niemal doskonały. Jeśli więc uważasz, że Jezus mógłby być wszechwiedzącą, wszechmocną, moralnie doskonałą istotą spoza tego świata, która przyszła, by pokazać nam prawdę, to zgadzam się z tobą!

Pytanie: Czy w Mt 28,2; Mk 16,4; Łk 24,2 kamień został po prostu „odrolowany”?

Odp.: Nie. Greckie słowo lepiej przetłumaczyć jako „odrzucony”, a nie „przetoczony”. Gdyby kamień ważył kilka ton, do jego odrzucenia potrzebny byłby anioł.

P: Kto jeszcze, oprócz Jezusa, twierdził w ewangeliach, że jest Mesjaszem lub Bogiem?

Odp.: Następujące osoby albo same wysuwały poniższe twierdzenia, albo inni wysuwali je w odniesieniu do nich.

Pytanie: Czy oprócz Jezusa był jeszcze ktoś, kto dokonał wielkich cudów w Palestynie?

Odp.: Nie. Niektórzy twierdzą jednak, że Oniasz, „twórca okręgów” z I wieku p.n.e., dokonał cudu. Nazywano go „twórcą okręgów”, ponieważ narysował okrąg i powiedział Bogu, że nie wyjdzie poza niego, dopóki nie spadnie deszcz – a potem rzeczywiście spadł deszcz. Oto cytat z Taanith 3.8 w książce „The New Testament Background”, str. 170: „Pewnego razu powiedzieli do Oniasa, Twórcy Okręgu: «Módl się, aby spadł deszcz». Odpowiedział: «Wyjdźcie i przynieście piece paschalne, aby nie uległy zmiękczeniu [tj. przez deszcz]». Modlił się, ale deszcz nie spadł. Co uczynił? Narysował okrąg, stanął w nim i rzekł przed Bogiem: «O Panie świata, Twoje dzieci zwróciły ku mnie swoje oblicza, gdyż jestem przed Tobą jak syn tego domu. Przysięgam na Twoje wielkie imię, że nie ruszę się stąd, dopóki nie zlitujesz się nad swoimi dziećmi”. Deszcz zaczął padać kropla po kropli. Powiedział: „Nie o taki deszcz się modliłem, lecz o deszcz, który napełni cysterny, doły i jaskinie”. Zaczęło padać gwałtownie. Powiedział: „Nie o taki deszcz się modliłem, lecz o deszcz dobrej woli, błogosławieństwa i łaskawości”. Wtedy deszcz padał umiarkowanie [i trwał] aż do momentu, gdy Izraelici z powodu deszczu udali się z Jerozolimy na Wzgórze Świątynne”. W końcu padało tak obficie, że poprosili go, by modlił się o ustanie deszczu. Józef Flawiusz (ok. 90 r. n.e.) również krótko wspomina, że Oniasz modlił się o ustanie deszczu w dziele „Starożytności żydowskie”, księga 14, rozdz. 2.1, str. 290.

Pytanie: Jakie są w ewangeliach pozabiblijne wzmianki o Jezusie sprzed 200 r. n.e.?

Odp.: Można by się spodziewać, że życie Jezusa i chrześcijaństwo nie pozostałyby niezauważone, nawet poza Biblią. Jednym z celów przytoczenia tych cytatów jest rozwianie wątpliwości nielicznych sceptycznych krytyków, takich jak Bertrand Russell, co do tego, czy Jezus w ogóle istniał.

Korneliusz Tacyt (ok. 55–ok. 117 r. n.e.) był rzymskim historykiem, który opisywał wydarzenia w Rzymie i Wielkiej Brytanii w latach 15–70 n.e. Sądząc po jego pogardliwym tonie, z pewnością nie był on przyjacielem chrześcijaństwa. W „Rocznikach” 15:44 napisał: „…Jednak żadne ludzkie wysiłki, żadne hojne dary cesarza ani przebłagania bogów nie zdołały rozwiać złowrogiego przekonania, że pożar [Rzymu] był wynikiem rozkazu [cesarza]. W związku z tym, aby pozbyć się tych pogłosek, Neron zrzucił winę na grupę znienawidzoną za swoje ohydne czyny, nazywaną przez lud chrześcijanami, i poddał ją najokrutniejszym torturom. Chrystus, od którego pochodzi ta nazwa, poniósł najwyższą karę za panowania Tyberiusza z rąk jednego z naszych prokuratorów, Poncjusza Piłata, a ta niezwykle szkodliwa przesądna wiara, tymczasowo powstrzymana, ponownie wybuchła nie tylko w Judei, pierwotnym źródle zła, ale nawet w Rzymie, gdzie wszystko, co ohydne i haniebne z każdego zakątka świata, znajduje swoje centrum i zyskuje popularność. W związku z tym najpierw aresztowano wszystkich, którzy przyznali się do winy; następnie, na podstawie ich zeznań, skazano ogromny tłum, nie tyle za zbrodnię podpalenia miasta, co za nienawiść wobec ludzkości. Do ich śmierci dodano wszelkiego rodzaju drwiny. Okryci skórami zwierząt, byli rozszarpywani przez psy i ginęli, albo przybijani do krzyży, albo skazywani na płomienie i spalani, by służyć jako nocne oświetlenie, gdy gasło światło dzienne…”.

Tacyt w piątej księdze „Historii” szczegółowo opisuje również, w jaki sposób różne legiony rzymskie – piąty, dziesiąty, piętnasty, dwunasty oraz niektórzy żołnierze z osiemnastego i trzeciego – stłumiły bunt w Judei i zniszczyły Jerozolimę.

Cytaty z Tacytusa pochodzą z dzieł „Roczniki” i „Dzieje” autorstwa P. Korneliusza Tacytusa, Encyclopedia Britannica, Inc. 1952.

Mara Bar-Serapion był zwykłym Syryjczykiem, który napisał list do swojego syna, Serapiona, jakiś czas po 73 r. n.e. Zachęcał go w nim do naśladowania mędrców z przeszłości, którzy zginęli za swoje przekonania, takich jak Sokrates, Pitagoras oraz – mądry król, którego stracili Żydzi. Dokument ten znajduje się w British Museum, a F.F. Bruce wspomina o nim w książce „The New Testament Documents: Are They Reliable?”

Józef Flawiusz był żydowskim uczonym, urodzonym w latach 37/38 n.e., który pisał pozytywnie o Chrystusie. Istnieją dwie wersje tego fragmentu: krótsza, arabska z X wieku oraz dłuższa, łacińska. Krótsza wersja arabska jest powszechnie uważana za bardziej poprawną. Jednak niezależnie od tego, która wersja jest poprawna, stanowi to świadectwo istnienia i ukrzyżowania Chrystusa. Więcej na ten temat można znaleźć w następnym pytaniu.

Lucjan z Samosaty (zwany również Lucjanem Grekiem), satyryk z II wieku, napisał o Chrystusie: „…człowiek, który został ukrzyżowany w Palestynie, ponieważ wprowadził na świat ten nowy kult… Ponadto ich pierwszy prawodawca przekonał ich, że wszyscy są braćmi, po tym jak raz na zawsze zgrzeszyli, odrzucając greckich bogów i oddając cześć samemu temu ukrzyżowanemu sofistowi oraz żyjąc zgodnie z jego prawami”. („Odejście Peregryna” – zwane również „Śmiercią Peregryna”, 11–13) (cytowane z książki „Evidence That Demands a Verdict”, tom 1, str. 82).

Klemens Rzymski był biskupem chrześcijańskim, który napisał do kościoła w Koryncie, zasadniczo pytając ich, dlaczego nie przestrzegają tego, co Paweł napisał 50 lat wcześniej. List Klemensa został napisany w latach 96–98 n.e.

Pliniusz Młodszy był namiestnikiem Bitynii, który zabił wielu chrześcijan z powodu ich wiary. W 112 r. n.e. napisał do cesarza Trajana, pytając, czy powinien nadal zabijać mężczyzn, kobiety i dzieci tylko dlatego, że nie oddają czci posągowi cesarza. Pliniusz mówi o chrześcijanach: „twierdzili jednak, że cała ich wina, czy też błąd, polegała na tym, że mieli zwyczaj gromadzić się w określonym dniu przed świtem, kiedy to śpiewali na przemian wersy hymnu ku czci Chrystusa jako boga i składali uroczystą przysięgę, nie dotyczącą żadnych niegodziwych czynów, ale zobowiązującą ich, by nigdy nie popełniali oszustwa, kradzieży, cudzołóstwa, nigdy nie fałszowali słowa danego, ani nie odmawiali zwrotu powierzonego im mienia, gdy zostaną o to poproszeni. Listy 10,96. (cytowane z książki „Evidence that Demands a Verdict”, tom 1, str. 83). Oprócz tego Pliniusz przekazuje nam również informacje na temat esseńczyków.

Papiasz był kolejnym biskupem, który był uczniem apostoła Jana. Napisał wiele tomów w latach 95–110 n.e. Niestety, jego pisma zaginęły, z wyjątkiem krótkiego opisu autorstwa Euzebiusza z Cezarei (318 r. n.e.). Euzebiusz informuje nas między innymi, że Papias twierdził, iż Ewangelia Mateusza została najpierw napisana w języku hebrajskim, Marek był tłumaczem Piotra oraz że Papias nauczał premilenializmu. (Euzebiusz był amilenialistą.)

Ignacy był uczniem apostoła Jana. Napisał listy do wielu kościołów i zmarł w 107 lub 116 r. n.e. za panowania cesarza Trajana.

Polikarp, biskup Smyrny, był chrześcijańskim męczennikiem i uczniem Ignacego, który głosił o Chrystusie. Zmarł około 163 r. n.e.

Ireneusz, biskup Lyonu (we Francji), był uczniem Polikarpa i męczennikiem, który żył w latach 120/140–202 n.e. W latach 182–188 n.e. napisał obszerne dzieło przeciwko ówczesnym herezjom.

Didache (czyli Nauka Dwunastu Apostołów) była anonimowym podręcznikiem kościelnym, powstałym około 60–120 r. n.e.

Justyn Męczennik był greckim filozofem, który urodził się albo w 110, albo w 114 r. n.e. Nawrócił się około 138 r., a według niego jego Pierwsza Apologia powstała 150 lat po narodzinach Chrystusa. W swojej Pierwszej i Drugiej Apologii oraz w „Dialogu z Tryfonem Żydem” Justyn mówi o Jezusie jako o Bogu. „Chronicon Paschale” podaje, że poniósł śmierć męczeńską za swoją wiarę w 165 r. n.e.

Swetoniusz, rzymski historyk i urzędnik dworski, piszący około 120 r. n.e., stwierdza: „Ponieważ Żydzi wywoływali ciągłe zamieszki pod wpływem Chrestusa (inna pisownia imienia Christus, tj. Chrystus), wygnał ich z Rzymu”. Żywot Klaudiusza 25.4 (Cytat z książki „Evidence that Demands a Verdict”, tom 1, str. 83). (Zamiana liter „i” i „e” nie była rzadkością przy tłumaczeniu z greckiego na łacinę, zgodnie z „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 10, str. 3)

Teofil, biskup Antiochii, był pierwszym znanym nam pisarzem, który użył greckiego terminu oznaczającego Trójcę (Triadę) w dziele „To Autolycus”, tom 2, rozdz. 15, str. 101. Pisał on w latach 168–181/188 n.e.

Klemens Aleksandryjski, którego nie należy mylić z wcześniejszym Klemensem Rzymskim, żył w latach 193–217/220 n.e. Był autorem licznych dzieł, w tym hymnu ku czci Chrystusa oraz ważnego dzieła zatytułowanego „Miscellanies”.

Hipolit tworzył w latach 225–235/6 n.e. i napisał dzieło „Obalenie wszystkich herezji”. Hipolit był uczniem Ireneusza.

Tatian żył w latach 110–172 n.e. i napisał harmonię Ewangelii, zawierającą około 79% wersetów z Ewangelii. Niestety, później porzucił wiarę i przyłączył się do enkratytów, gnostyckiej herezji.

Żydowskie Talmudy w wielu miejscach odnoszą się do Jezusa. Cytaty z Talmudu Babilońskiego, „Tol’doth Yeshu”, „Barailu”, „The Amoa ‘Ulla’”, „Yeb. IV 3” oraz „Baraita” można znaleźć w książce „Evidence That Demands a Verdict”, tom 1, str. 85–87. Zobacz także traktat „Sanhedrin”.

Flegon był greckim pisarzem pochodzącym z Karii i wyzwolonym niewolnikiem cesarza Hadriana. Niedługo po 137 r. n.e. napisał, że w czwartym roku 202. olimpiady [33 r. n.e.] miało miejsce „największe zaćmienie Słońca” oraz że „w szóstej godzinie dnia [o godz. 12:00 w południe] zapadła noc, tak że na niebie pojawiły się nawet gwiazdy. W Bitynii miało miejsce wielkie trzęsienie ziemi, a w Nicei wiele rzeczy zostało przewróconych.” (The Case for Christ, str. 111). Pełny cytat, zgodnie z The Baker Encyclopedia of Christian Apologetics, str. 384, brzmi: „Jezus za życia nie był w stanie sam sobie pomóc, ale po śmierci powstał i pokazał ślady swojej męki, i pokazał, jak jego ręce zostały przebite gwoździami”, a później „ ” – „zaćmienie za czasów Tyberiusza Cezara, za którego panowania Jezus, jak się wydaje, został ukrzyżowany, oraz wielkie trzęsienie ziemi, które wówczas miało miejsce” – oba fragmenty pochodzą z dzieła Orygenesa *Przeciw Celsusowi*, księga 2, rozdz. 33, str. 455 w zbiorze *Ante-Nicene Fathers*, tom 4, oraz z dzieła Juliusza Afrykańskiego *Wydarzenia w Persji*, rozdz. 18, str. 136. Zob. również Orygenesa, „Przeciw Celsusowi”, księga 2, rozdz. 59, s. 455.

Tallus był samarytańskim historykiem, o którym wspomina Juliusz Afrykański (piszący w latach 232–245 n.e.). Juliusz mówi o ciemnościach w czasach Chrystusa: „Tę ciemność Tallus w trzeciej księdze swojej Historii nazywa – jak mi się wydaje bez powodu – zaćmieniem słońca”. (The Ante-Nicene Fathers, tom 6, fragment 18, str. 136). W tym kontekście Juliusz omawia, w jaki sposób okres od wydania dekretu Artakserksesa do ukrzyżowania Chrystusa wypełnił proroctwo z Księgi Daniela 9.

Samarytański historyk Tallus, którego nie należy mylić z greckim filozofem Talesem, był dość dobrze znany. Poniższe źródła wspominają o Tallusie.

W dziele „Teofil do Autolika”, rozdz. 29, str. 120, wspomniany jest Tallus, a także wcześniejszy historyk chaldejski Berosus na str. 121.

W dziele „Przemowa napomnieniowa do Greków” Pseudo-Justyna Męczennika, rozdz. 9, str. 277, wspomniani są Tallus, Filon, Józef Flawiusz i inni.

W dziele „Oktavius” Minucjusza Feliksa, rozdz. 22, str. 186

W „Apologii” Tertuliana, rozdz. 19, str. 33, wspomniani są Tallos i Józef Flawiusz.

Fragment 18 dzieła Juliusza Afrykańskiego, str. 136.

„Pasterz Hermasa” to anonimowe dzieło chrześcijańskie napisane ok. 115–155 r. n.e.

Około 177 r. n.e. Atenagoras napisał do cesarza rzymskiego list w obronie chrześcijaństwa.

Wiadomo również, że Arystydes z Aten i Kwadratus napisali apologetyczne dzieła w obronie chrześcijaństwa, ale zachowały się tylko niektóre z ich pism.

Pytanie: Która z zachowanych wersji dzieła Józefa Flawiusza jest najbliższa temu, co napisał on pierwotnie?

Odp.: Istnieją dwa fragmenty, w których Józef Flawiusz wspomina o Jezusie. W pierwszym z nich opisuje życie i działalność Jezusa („Starożytności żydowskie”, księga 18, rozdz. 3.3), a w drugim identyfikuje go jako brata Jakuba („Starożytności żydowskie”, księga 20, rozdz. 9.1). Istnieje kilka wersji pierwszego fragmentu, ale omówimy pokrótce wersję łacińską i arabską. Wersja łacińska, którą tutaj przedstawiamy, oraz wersja arabska z X wieku są zasadniczo identyczne, z tym wyjątkiem, że wersja arabska jest krótsza, ponieważ nie zawiera podkreślonych fragmentów...”. Krótsza wersja jest prawdopodobnie najbardziej poprawna. Najpierw pokażemy różnice, następnie dowody przemawiające za trzema poglądami, a na koniec przedstawimy wnioski różnych uczonych.

Różnice:

Dłuższa wersja łacińska zawiera podkreślone fragmenty, natomiast wersja arabska z X wieku ich nie zawiera.

„W tym właśnie czasie żył Jezus, mądry człowiek – o ile wolno go nazwać człowiekiem, gdyż dokonywał cudownych dzieł – nauczyciel tych, którzy z radością przyjmowali prawdę. Przyciągał do siebie zarówno wielu Żydów, jak i wielu pogan. Był On Chrystusem; a gdy Piłat, za namową czołowych mężów spośród nas, skazał Go na krzyż, ci, którzy Go od początku kochali, nie opuścili Go, gdyż trzeciego dnia ukazał się im ponownie jako żywy, tak jak prorocy Boży przepowiedzieli to oraz dziesięć tysięcy innych cudownych rzeczy dotyczących Jego osoby; a plemię chrześcijan, nazwane tak od Jego imienia, nie wygasło do dnia dzisiejszego”. („Starożytności żydowskie” 18.3.3, napisane około 93–94 r. n.e.) (Zaczerpnięte z: Josephus: Complete Works. Kregel Publications 1960. Jest to połączenie tłumaczenia Williama Whistona (1867) oraz wydania standardowego opublikowanego przez Porter and Coates, Filadelfia, Pensylwania)

Dowody potwierdzające fragmenty podkreślone:

Tekst ten, wraz z podkreślonymi fragmentami, cytowany jest w: „Historii Kościoła” Euzebiusza, tom 1, rozdz. 11 (318 r. n.e.).

Hieronim (ok. 400 r. n.e.) „Żywoty sławnych mężów”

Izydor z Peluzjum, księga 4, list 225.

Makary w „Actis Sanctorum”, tom 5, str. 149, za Fabriciusem. Józef, str. 61 (data nieznana)

Cedrenus. „Compendium Historia”, str. 196 (ok. 1060 r. n.e.)

Zonaras, „Annal.”, tom 1, str. 27 (ok. 1120 r. n.e.)

Gotfridus z Viterbo, „Chronicale”, str. 366 e, wersja Rufina (ok. 1170 r. n.e.)

Platina, „De Vitis Pontificum” (ok. 1480 r. n.e.)

Poniższe źródła nie cytują Józefa Flawiusza, ale podają, że Józef Flawiusz otwarcie nazwał Go Chrystusem.

Sozomen, Historia kościelna, księga 1, rozdział 1 (440 r. n.e.)

Kassiodor w „Trzyczęściowej historii Sozomena” (510 r. n.e.)

Kroniki Aleksandryjskie, str. 514, 526, 527, 584, 586 (640 r. n.e.)

Kroniki Johana Maleli, tom 10 (ok. 850 r. n.e.)

Kodeks Focjusza, tom 48 I, kodeks 238, kodeks 33 (ok. 860 r. n.e.)

Roczniki Glykusa, str. 234 (ok. 1120 r. n.e.)

Tekst tych fragmentów można przeczytać w książce „Dzieła wszystkie Józefa Flawiusza”, str. 640–643.

Ponadto styl fragmentów podkreślonych wydaje się odpowiadać pozostałej części tekstu.

Argumenty przeciwko fragmentom podkreślonym:

W arabskiej wersji z X wieku tego nie ma, natomiast pojawia się to w wersji łacińskiej. Wersja łacińska zawiera tak wiele wzmianek o Chrystusie, że można by się zastanawiać, dlaczego Józef Flawiusz nie był chrześcijaninem. W rzeczywistości wczesnochrześcijański uczony Orygenes stwierdza w dziele „Orygenes przeciwko Celsusowi” , księga 1, rozdz. 47, str. 416; księga 2, rozdz. 13, str. 437, że Józef Flawiusz nie wierzył, iż Jezus był Mesjaszem. F.F. Bruce w książce „Dokumenty Nowego Testamentu: czy są wiarygodne” (str. 108) spekuluje, że Józef Flawiusz mógł wprawdzie napisać te słowa, ale uczynił to w tonie sarkastycznym. Jednak nic w wersji łacińskiej nie wskazuje na sarkazm. W dziele „Josephus: Complete Works” w dodatku na str. 644 stwierdza się, że Józef Flawiusz nazywa Jezusa Chrystusem [Mesjaszem] jedynie dlatego, że był On jedną z wielu osób przedstawianych jako Mesjasz, nie sugerując przy tym, że sam Józef Flawiusz w to wierzył.

Czy któreś z tych twierdzeń jest trafne?

Za: Tertulian milczy na temat Józefa Flawiusza, a Klemens Aleksandryjski odnotowuje to, co Józef Flawiusz powiedział o niektórych latach, ale nic, co dotyczyłoby Chrystusa.

Przeciw: Tak wiele źródeł wspominało przynajmniej o podstawowej wersji arabskiej, że byłoby mało prawdopodobne, aby wszystkie te źródła były całkowicie błędne. Nawet źródła takie jak Orygenes, które twierdzą, że Józef Flawiusz nie wierzył, iż Jezus był Mesjaszem, sugerują, że Orygenes zapoznał się z dziełami Józefa Flawiusza, w których ten wspominał o Jezusie. Cytat z Orygenesa (podany w dodatku do tłumaczenia Whistona) brzmi częściowo: „Jozue bowiem świadczy w osiemnastej księdze swoich «Starożytności żydowskich», że Jan był Chrzcicielem i że obiecał oczyszczenie tym, którzy zostali ochrzczeni”. Ten sam Józef Flawiusz, choć nie wierzył w Jezusa jako Chrystusa, gdy badał przyczyny zniszczenia Jerozolimy i zburzenia świątyni – i powinien był stwierdzić, że to ich intrygi przeciwko Jezusowi były przyczyną tych «nieszczęść, jakie spadły na lud, ponieważ zabili tego Chrystusa, o którym prorokowali prorocy» – to jednak, choćby niechętnie, a jednak jako ktoś nieoddalony od prawdy, stwierdza, że nieszczęścia te spadły na Żydów jako zemsta za Jakuba Sprawiedliwego, który był bratem Jezusa zwanego Chrystusem”;

Wniosek – wersja arabska jest dokładniejsza

Badacz Nowego Testamentu R. T. France pisze na stronie http://www.leaderu.com/truth/1truth21.html:

„Praktycznie wszyscy badacze są zgodni, że tekst, który dotarł do nas [łacińskie tłumaczenie], jest chrześcijańską przeróbką, ale większość z nich jest skłonna przyjąć, że w tekście oryginalnym w tym miejscu znajdowała się krótka wzmianka o Jezusie, być może w mniej pochlebnym tonie. Trudno wyjaśnić przelotną wzmiankę Józefa Flawiusza o „Jezusie, tak zwanym Mesjaszu” w 20. księdze „Starożytności” (rozdział 200) bez wcześniejszej wzmianki o tym Jezusie, zwłaszcza że Józef Flawiusz w innych miejscach nie odnosi się do chrześcijaństwa, ani nawet nie używa terminu „Christos” w odniesieniu do żadnej innej postaci. Inna, mniej „zaangażowana” wersja Testimonium, zachowana w arabskim cytacie z Józefa Flawiusza z X wieku, choć prawdopodobnie nie odzwierciedla tekstu oryginalnego, świadczy jednak o istnieniu opisu Jezusa w dziele Józefa Flawiusza, leżącym u podstaw tekstu schrystianizowanego. Jednak rekonstrukcja tego, co napisał Józef Flawiusz, ma z konieczności charakter spekulacyjny.”

W „Baker Encyclopedia of Christian Apologetics” (str. 382) czytamy: „Autentyczność tego fragmentu została podważona przez uczonych reprezentujących różne nurty wyznaniowe, ponieważ wydaje się wątpliwe, aby Żyd, który żył i działał poza kontekstem chrześcijańskim, wypowiedział się w ten sposób o Jezusie… Pomimo tych zastrzeżeń istnieją powody przemawiające za uznaniem większości tekstu za autentyczny. … Nawet pomijając fragmenty, które prawdopodobnie są chrześcijańskimi wtrąceniami, tekst ten stanowi niezwykłe świadectwo życia, śmierci i wpływu Jezusa.

Bibliografia

Więcej informacji można znaleźć w „Baker Encyclopedia of Christian Apologetics”, str. 253–254, 382 oraz w Rozdziale I w załączniku do tłumaczenia dzieła Józefa Flawiusza autorstwa Whistona.

Pytanie: Dlaczego genealogia Łukasza sięga aż do Adama, podczas gdy genealogia Mateusza sięga jedynie do Abrahama?

Odp.: Pismo Święte tego nie wyjaśnia, ale możemy zgadywać. Łukasz kładł nacisk na Jezusa jako Syna Człowieczego, podczas gdy Mateusz skupiał się na Jezusie jako obiecanym żydowskim Mesjaszu. Rodowód Łukasza, prowadzący przez Marię, dowodzi, że Jezus był biologicznym potomkiem Dawida (ale nie Salomona). Rodowód Mateusza, w którym Józef wywodzi się od Dawida i Salomona, dowodzi, że Jezus, jako prawny syn Józefa, miał prawo do tronu.

Klemens Aleksandryjski (193–202 r. n.e.) w dziele „Stromata”, tom 1, rozdz. 21, str. 334, błędnie uznał Ewangelię Mateusza za rodowód Marii.

Pytanie: Dlaczego rodowód Jezusa w Ewangelii Mateusza (Mt 1,1-17) różni się od tego w Ewangelii Łukasza (Łk 3,23-38)? I dlaczego oba te rodowody różnią się od tekstów Starego Testamentu? Czy była to jedynie apologetyczna inwencja mająca na celu nadanie Jezusowi pochodzenia z rodu Dawida? Z drugiej strony, czy te rozbieżności i różnice nie podają w wątpliwość prawdy, że Jezus z Nazaretu jest obiecanym Mesjaszem?

Odp.: Krótko mówiąc, odpowiedź brzmi: ponieważ Jezus był biologicznym synem Marii i adoptowanym synem Józefa. Ewangelia Mateusza przedstawia rodowód Józefa, co było istotne, ponieważ prawo do tronu przechodziło przez linię ojca. Ewangelia Łukasza przedstawia rodowód Marii, więc Jezus był również biologicznie potomkiem Dawida.

Pozostaje jeszcze kwestia Jekoniasza (Jehoichina). Był on złym królem, a Bóg oświadczył, że ani on, ani jego ojciec nigdy nie będą mieli potomka na tronie Dawida. Rodowód Marii przedstawiony przez Łukasza wskazuje, że Jezus wywodził się z linii Dawida, ale nie poprzez Salomona i Jekoniasza. Natomiast rodowód Józefa przedstawiony przez Mateusza wskazuje, że Józef pochodził od Jekoniasza. Z historycznego punktu widzenia pierwszą znaną nam osobą, która odniosła się do tej kwestii w kontekście obu rodowodów, był Ireneusz z Lyonu w dziele „Przeciw herezjom”, tom 3, rozdz. 21.9, str. 453–454, napisanym w latach 182–188 n.e.

Pytanie: W jaki sposób genealogia z Mt 1,1–17 godzi się z genealogią z Łk 3,23–38?

Odp.: Królewskie rejestry zazwyczaj zawierały tylko jeden rodowód, ale Jezus miał dwa. Wielu dostrzegało problem w tym, że rodowody w Ewangelii Mateusza i Łukasza wymieniają zasadniczo różne osoby po Dawidzie. Zadajmy jednak sobie dwa pytania. Jakie prawo miałby Chrystus do roszczenia sobie tronu Dawida, gdyby był jego potomkiem? – żadnego, gdyby pochodził wyłącznie ze strony matki. Dlatego właśnie w Ewangelii Mateusza tak ważne było, by Jezus był prawnym, adoptowanym synem Józefa; ludzie nie rościli sobie praw do królestwa na podstawie pochodzenia matki. Z drugiej strony, gdyby Maria nie pochodziła od Dawida, to co by stało się z proroctwem, że Jezus będzie potomkiem Dawida? Dlatego właśnie tak ważny jest biologiczny rodowód zawarty w Ewangelii Łukasza. Aby więc pokazać, że Jezus wypełnił rolę Mesjasza, potrzebne były oba rodowody.

Problem, z którym borykają się niektórzy, polega na tym, że genealogia w Ewangelii Łukasza nie zawiera faktycznego stwierdzenia „to pochodzi od Marii”. Sugeruje to jednak, gdy mówi: „On [Jezus] był uważany za syna Józefa, syna Helego…”. Starożytne genealogie, a w szczególności żydowskie, zazwyczaj nie podawały linii pochodzenia od kobiet.

Heli jest wymieniony jako ojciec Jezusa, ponieważ, jak napisał Justyn Męczennik (ok. 138–165 r. n.e.): „z powodu Jego [Jezusa] narodzin z Dziewicy, która, jak już wspomniałem, pochodziła z rodu Dawida, Jakuba, Izaaka i Abrahama; albo dlatego, że Adam był ojcem zarówno Jego samego, jak i tych, którzy zostali wymienieni jako pierwsi, od których pochodzi rodowód Marii. Wiemy bowiem, że ojcowie kobiet są również ojcami [tj. przodkami] tych dzieci, które rodzą ich córki”. „Dialog z Tryfonem Żydem”, rozdz. 100 (ANF, tom 1, s. 249).

Juliusz Afrykański (232–245 r. n.e.) w swoim Liście do Arystydesa (Ante-Nicene Fathers, tom 6, str. 125–127) również rozróżniał genealogie prawne i naturalne. Stwierdził jednak, że jedna z nich była genealogią prawną Józefa, a druga – genealogią naturalną Józefa. Zob. również „Historia kościelna” Euzebiusza, księga 1, rozdział 7 oraz księga 6, rozdział 31.

Kolejnym pisarzem wczesnego Kościoła, który dostrzegł, że jedno drzewo genealogiczne dotyczyło Józefa, a drugie Marii (choć pomieszał ich kolejność), był Klemens Aleksandryjski w dziele „Stromata” (193–202 r. n.e.), tom 1, rozdz. 21 (ANF, tom 2, str. 334).

Pytanie: Czy w Mt 1,12 i 1 Krn 3,15–17 ojcem Szaltiela był Jekoniasz, czy też Neri, jak podaje Łk 3,27?

Odp.: Istniało wiele osób o imieniu Szaltiel i Zorobabel.

W Ewangelii Mateusza 1,12 kolejność jest następująca: Jozjasz (dziadek) → Jekoniasz → Szaltiel → Zorobabel → Abiud → Eliakim

W Ewangelii Łukasza 3:26-27 kolejność jest następująca: Melchisedech → Neri → Szaltiel → Zorobabel → Reza → Joannas → Juda → Józef.

W 1 Kronikach 3:15-17 rodowód wygląda następująco: Jozjasz -> Jojakim -> Jekoniasz -> Szaltiel i Pedaíasz. Nie wspomniano o żadnych dzieciach Szaltiela, ale następnym w linii królewskiej jest Zerubabel, syn Pedaíasza.

Drzewa genealogiczne Marii i Józefa były identyczne aż do Dawida, a następnie się rozeszły. Po tym momencie nie ma już żadnych podobieństw ani wśród przodków, ani wśród potomków. Być może Szaltiel i Zorobabel w Ewangelii Łukasza zostali nazwani na cześć namiestników wymienionych w 1 Kronikach 3:15-17 i Ewangelii Mateusza 1:12. Należy również zauważyć, że Łukasz 3:26-27 wspomina o Judzie i Józefie, ale byli to inni ludzie niż Juda, syn Jakuba, Józef, syn Jakuba, oraz Józef, mąż Marii.

Pytanie: Czy w Łk 1,26 narodziny Chrystusa zostały ogłoszone Marii, czy też Józefowi w Mt 1,20?

Odp.: Jednym i drugim. Najpierw zostało to ogłoszone Marii, ponieważ zastanawiałaby się, dlaczego jest w ciąży. Później anioł przekazał tę wiadomość Józefowi, aby Józef nie rozwiódł się z Marią z powodu jej niewierności.

P: Jakie cechy wspólne mają opisy dzieciństwa Jezusa w Ewangeliach?

Odp.: Marek i Jan nie podają żadnych szczegółów dotyczących narodzin Jezusa. Oto sześć wspólnych elementów w Ewangelii Mateusza i Łukasza:

1. Rodowód od Abrahama do Dawida (Mt 1,2-6; Łk 3,31-34)

2. Król Herod sprawował rządy (Mt 2,1; Łk 1,5)

3. Wizyta anioła Pańskiego (Józef: Mt 1,20; Maria: Łk 1,26-38)

4. Jezus narodził się w Betlejem w Judei (Mt 2,1; Łk 2,4-7)

5. Cała trójka powróciła do Nazaretu (Mt 2,19-22; Łk 2,39).

6. Jezus dorastał w Nazarecie (Mt 2,23; Łk 2,40).

Ogólnie rzecz biorąc, obie ewangelie pięknie się uzupełniają, dając dość kompletny obraz dzieciństwa Jezusa. Mateusz opowiada o rodowodzie Józefa, mędrcach i ucieczce do Egiptu. Łukasz wspomina o Gabrielu, narodzinach Jana Chrzciciela, rodowodzie Marii, pasterzach, Symeonie i Annie. Chociaż nie wiemy, która z nich została napisana jako pierwsza, Łukasz wspomina, że inni sporządzili już relacje o Jezusie. Być może więc Ewangelia Łukasza powstała po Ewangelii Mateusza, a po przeczytaniu tej pierwszej Łukasz postanowił dodać szczegóły, których Mateusz jeszcze nie opisał. Jan napisał swoją ewangelię prawdopodobnie po obu z nich i najwyraźniej nie miał już nic do dodania.

Pytanie: Czy w Ewangeliach Jezus wierzył, że Pismo Święte jest nieomylne (wolne od błędów w oryginalnych rękopisach)?

Odp.: Odpowiedź ta pochodzi z nieistniejącej już strony internetowej www.wam.umd.edu/~cbernard/Theology/inerrancy.html.

Jezus konsekwentnie traktuje narracje historyczne Starego Testamentu jako bezpośrednie zapisy faktów. Wspomina o:

Abla (Łukasz 11:51)

Noego (Mt 24,37-39; Łk 17,26-27)

Abrahama (J 8,56)

Instytucję obrzezania (J 7,22; por. Rdz 17,10-12; Kpł 12,3)

Sodomę i Gomorę (Mt 10,15; 11,23-24; Łk 10,12)

Lot (Łukasz 17:28-32)

Izaak i Jakub (Mt 8,11; Łk 13,28)

manna na pustyni (J 6,31.49.58)

Wąż na pustyni (Ewangelia według św. Jana 3:14)

Dawid jedzący chleb konsekrowany (Mt 12,1-8; Mk 2,23-28; Łk 6,1-5)

Jezus jako Pan Dawida (Mt 22,43; Mk 12,36; Łk 20,42)

Salomon (Mt 6,29; 12,42; Łk 11,31; 12,27)

Elizeusz (Łukasz 4:27)

Jonasz (Mt 12:39-41; Łk 11:29,30,32)

Zachariasz (Łukasz 11:51)

Ostatni fragment podkreśla poczucie jedności historii u Jezusa, od „stworzenia świata” aż po „to pokolenie”. Wielokrotnie odnosi się On do Mojżesza jako dawcy Prawa (Mt 8,4; 19,8; Mk 1,44; 7,10; 10,5; 12,26; Łk 5,14; 20,37; Jana 5:46; 7:19). Często wspomina o cierpieniach prawdziwych proroków (Mateusza 5:12; 13:57; 21:34-36; 23:29-37; Marka 6:4 [por. Łukasza 4:24; Jana 4:44]; 12:2-5; Łukasz 6:23; 11:47-51; 13:34; 20:10-12) oraz komentuje popularność fałszywych proroków (Łukasz 6:26). Wyraża swoje poparcie dla tak znaczących fragmentów, jak Księga Rodzaju 1 i 2 (Mateusz 19:4,5; Marek 10:6-8).[6]

Niektórzy mogliby w tym miejscu zgłosić sprzeciw i argumentować, że Jezus po prostu wykorzystywał mity i opowieści swojej kultury, aby zilustrować swoje tezy. Jest to z pewnością możliwe w przypadku niektórych fragmentów, ale wydaje się mało prawdopodobne. Po pierwsze, z lektury relacji ewangelicznych wynika, że Jezus traktował opowieści Starego Testamentu jako prawdziwą historię. Sposób, w jaki posługiwał się Pismem Świętym, wskazuje, że wierzył, iż relacje zawarte w Starym Testamencie mają charakter historyczny. Po drugie, nie wydaje się realną opcją twierdzenie, że Jezus po prostu wykorzystywał mity swojej kultury do zilustrowania swoich nauk w fragmentach takich jak Mt 12,41; 24,37; 11,23–24; 5,12; 4,4.

Po trzecie, Jezus zakłada natchnienie Biblii. Używa zwrotów „Pismo Święte mówi...” i „Bóg mówi...” zamiennie, a czyniąc to, utożsamia tekst Starego Testamentu ze Słowem Bożym. Cytując Księgę Rodzaju 2:24, Jezus mówi: „Czy nie czytaliście, że od początku Stwórca «stworzył ich jako mężczyznę i kobietę» i rzekł: «Dlatego mężczyzna opuści ojca i matkę...»”. Należy zauważyć, że Księga Rodzaju 2:24 nie jest w tekście bezpośrednim cytatem Boga, lecz komentarzem autora lub narratora tekstu. Jezus uważa słowa tekstów biblijnych za same słowa Stwórcy. Natchnienie oryginalnych kopii (autographa) zakłada nieomylność. Jeśli Jezus ma rację, uznając Stary Testament za same słowa Stwórcy, to przypisywanie błędu Starym Testamentowi jest równoznaczne z przypisywaniem błędu samemu Bogu.

Po czwarte, Jezus wyraźnie wierzył w autorytet Biblii. W sporach z faryzeuszami i saduceuszami Jezus odwołuje się do Pisma Świętego, jakby miało ono autorytet rozstrzygający spór. Postrzega Pismo Święte jako ostateczne słowo (J 5,39-47; Mt 22,29.31; Mk 12,24-26; Łk 20,37). Kiedy przemawia Pismo Święte, przemawia Bóg, a sprawa zostaje rozstrzygnięta.

Pytanie: Czym w ewangeliach jest „harmonia” dotycząca wydarzeń poprzedzających służbę Jezusa?

Odp.: Ważne jest, aby odróżnić to, co jest określone jako kolejność, od tego, co może występować w danej kolejności. W przypadku tych 27 wydarzeń cyfry odnoszą się do wydarzeń, które muszą następować po wydarzeniach oznaczonych poprzednimi numerami. Litery, takie jak a, b, c, odnoszą się do wydarzeń, które mogą mieć miejsce w dowolnej kolejności. Przed rozpoczęciem działalności Jezusa wszystko w ewangeliach zostało zapisane w porządku chronologicznym, z wyjątkiem fragmentów podkreślonych. Wskazówki dotyczące miejsca, czasu i kolejności występujące w ewangeliach są pogrubione.

Przed rozpoczęciem działalności Jezusa: Mt 4:1-11; Mk 1:1-13; Łk 1:1-3:18; Łk 3:21-4:13; J 1:1-42

B1a. Na początku Jezus istniał już w Niebie. J 1,1-5; J 17,5

B1b. Rodowód Marii od Adama (z lukami). Łk 3:23-37

B1c. Rodowód Józefa od Abrahama (z lukami). Mt 1:1-17

B2. W Jerozolimie, za panowania Heroda (37 r. p.n.e. – 4 r. p.n.e.), Gabriel nawiedza Zachariasza; Elżbieta będzie w ciąży. Łk 1:1-25

B3. W szóstym miesiącu ciąży Elżbiety anioł Gabriel odwiedza Marię w Nazarecie i oznajmia jej, że pocznie. Łk 1,26–38

B4. Maria jest w ciąży, choć nadal pozostaje dziewicą. Mt 1,18-19

B5. Po tym, jak Maria zaszła w ciążę, Gabriel odwiedza Józefa. Mt 1,20-25

B6. Podróżując do Judei, Maria odwiedza Elżbietę. Łk 1,39-56

B7. Rodzi się Jan Chrzciciel. Łk 1,57-80

B8. Za panowania Heroda (37–4 r. p.n.e.) Chrystus rodzi się w Betlejem w Judei. Mt 2,1; Łk 2,1-7

B9. Na pobliskich polach aniołowie nakazują pasterzom, by odwiedzili Jezusa. Łk 2,8-20

B10a1. Ósmego dnia Jezus zostaje obrzezany. Łk 2,21

B10a2. Po oczyszczeniu Maryi (33 dni później, zgodnie z Kpł 12,1-4) w świątyni w Jerozolimie Jezus zostaje przedstawiony Panu. Łk 2,22-38

B10b. W domu w Betlejem przybywają mędrcy ze Wschodu, aby oddać cześć Jezusowi. Mt 2,2-12

B11. Po odejściu Trzech Króli następuje ucieczka do Egiptu. Mt 2,13-15

B12. W ciągu dwóch lat Herod zabija chłopców w Betlejem. Mt 2,16-18

B13. Po śmierci Heroda Józef, Maria i Jezus powracają do Nazaretu. Mt 2,19-22; Łk 2,40a

B14a. W Nazarecie w Galilei Jezus dorasta. Mt 2,23; Łk 2,40b

B14b. Co roku podczas Paschy rodzice Jezusa udają się do Jerozolimy. Łk 2,41

B15. W wieku 12 lat Jezus udaje się do świątyni w Jerozolimie. Łk 2,42-52

B16. Na pustyni Judejskiej głosi Jan Chrzciciel. Mt 3,1-12; Mk 1,1-8; Łk 3,1-18; J 1,6-28

B17a. Gdy Jezus miał około 30 lat (prawdopodobnie 33–34), przyjął chrzest w rzece Jordan. Mt 3,13–17; Mk 1,9–11; Łk 3,21–23

B17b. Następnego dnia [po słowach Jana] Jezus przychodzi do Jana Chrzciciela. Jan świadczy, że Jezus jest Barankiem Bożym. J 1,29-34

B18a. Nad rzeką Jordan Jezus powołał Piotra, Andrzeja i jeszcze jednego. J 1,35-42

B18b1. Jezus postanawia wrócić do Galilei następnego dnia po przemowie Jana Chrzciciela. J 1,43a

B18b2. Jezus powołuje Filipa i Natanaela. J 1,43b-51

B18c. Przez 40 dni na pustyni szatan kusi Jezusa. Mt 4,1-11; Mk 1,12-13; Łk 4,1-13

Na tej liście 1 wydarzenie jest identyczne we wszystkich czterech ewangeliach, 2 występują w ewangeliach synoptycznych, 3 znajdują się w Ewangelii Mateusza i Łukasza, 5 występuje wyłącznie w Ewangelii Mateusza, 5 wyłącznie w Ewangelii Jana, 10 wyłącznie w Ewangelii Łukasza, a 0 wyłącznie w Ewangelii Marka. Ewangelia Marka podaje tutaj tylko 3 wydarzenia, które są wspólne dla Ewangelii Mateusza i Łukasza. Można by łatwo wywnioskować, że żaden z autorów nie był naocznym świadkiem tych wczesnych wydarzeń, a materiał czerpali głównie z różnych źródeł, choć Łukasz posiada najwięcej informacji dotyczących okresu poprzedzającego służbę Jezusa, a Marek – najmniej.

Nawiasem mówiąc, w Biblii studyjnej NIV, str. 1636–1641 (na końcu Ewangelii św. Jana), znajduje się obszerne zestawienie ewangelii. Nie wiedziałem o tym, kiedy tworzyłem te zestawienia ewangelii, i nie porównałem jeszcze moich wyników z ich zestawieniem.

Pytanie: Czy to prawda, że informacje dotyczące życia Jezusa przed rozpoczęciem Jego publicznej działalności są „skąpe”?

Odp.: Nie, nie w porównaniu z innymi znanymi postaciami starożytnymi. Pogląd ten nie wynika z obiektywnych badań naukowych, lecz z niewiary „chrześcijańskich krytyków”. W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę pięć punktów.

1. Dla porównania: z okresu publicznej działalności Jezusa przed Jego śmiercią znamy co najmniej 176 faktów dotyczących Jego życia i nauk.

2. Zanim Jezus rozpoczął swoją działalność, znamy co najmniej 37 faktów dotyczących Jego osoby.

3. Mamy więcej informacji o Jezusie sprzed Jego życia publicznego niż historycy podają nam o najsłynniejszych królach Babilonu, Egiptu, Medii, Persji, Grecji, Macedonii czy wczesnego Rzymu. Innymi słowy, wiemy więcej o Jezusie przed Jego pierwszym publicznym wystąpieniem niż o dzieciństwie a, babilońskiego Nabuchodonozora, Egipcjan Echnatona i Nefertiti, Medów Kyaksaresa i Astygesa, Persów Cyrusa, Dariusza i Kserksesa, Greków Agamemnona i Peryklesa czy najsłynniejszych rzymskich senatorów. Jedyną postacią z antyku, o której wiemy tyle samo przed rozpoczęciem jej życia publicznego, jest Aleksander Macedoński.

4. W rzeczywistości mamy mniej informacji o niektórych postaciach historycznych z XVIII i XIX wieku, dotyczących okresu przed rozpoczęciem ich działalności publicznej, niż mamy o Jezusie.

5. Jeśli ktoś zamierza twierdzić, że informacje na temat życia Jezusa przed rozpoczęciem Jego działalności są skąpe – przynajmniej w porównaniu z innymi postaciami – powinien albo podać przykłady wielu starożytnych postaci historycznych, o których znamy więcej informacji dotyczących ich życia przed wejściem w sferę publiczną, albo zaprzestać rozpowszechniania błędnych informacji.

Zobacz także następne pytanie, w którym wymieniono co najmniej trzydzieści faktów dotyczących Jezusa sprzed rozpoczęcia Jego działalności.

Pytanie: Jeśli w Mt 2,13-23 Maria, Józef i Jezus uciekli do Egiptu, to w jaki sposób mogli wrócić bezpośrednio do Nazaretu, jak opisano w Łk 2,39?

Odp.: Łk 2,39 nie mówi, że rodzina Jezusa natychmiast powróciła do Nazaretu. Mówi jedynie, że wypełnili to, czego wymagało prawo [w Jerozolimie], zanim powrócili do Nazaretu. Można by wywnioskować, że stało się to zaraz potem, ponieważ nie wspomniano o niczym innym. Być może Łukasz nie widział potrzeby wspominania o podróży do Egiptu, a może po prostu nie wiedział o tej podróży.

Tak czy inaczej, nie jest to sprzeczne z pozostałymi ewangeliami. W następnym pytaniu znajduje się szczegółowe uzgodnienie. Litery takie jak a, b, c odnoszą się do wydarzeń, które mogły mieć miejsce w dowolnej kolejności.

Pytanie: Co dokładnie wiemy o Jezusie przed rozpoczęciem Jego publicznej działalności?

Odp.: Przed rozpoczęciem swojej działalności publicznej dowiadujemy się o Jezusie co najmniej 37 rzeczy. Informacje te można podzielić na trzy kategorie:

Sam Jezus

1. Jego matką była Maria.

2. Urodził się z dziewicy. (Nawet jeśli sceptyk temu zaprzecza, musi przyznać, że pojawiło się twierdzenie, iż Jezus urodził się z dziewicy)

3. Jego prawnym ojcem był Józef.

4. Urodził się za panowania Heroda Wielkiego. (37–4 r. p.n.e.)

5. Urodził się w Betlejem.

6. Został obrzezany ósmego dnia.

7. Został przedstawiony w świątyni (podobnie jak wiele żydowskich niemowląt).

8. Rodzina udała się do Egiptu (Mt 2,13–15).

9. Po śmierci Heroda rodzina powróciła do Nazaretu w Galilei (Mt 2,19–23).

10a. Dorastał w Nazarecie (Łukasz 2:39-51), małym miasteczku uważanym przez innych za nieistotne.

10b. Po wizycie w świątyni Jezus również powrócił do Nazaretu (Łukasz 2:51).

11a. W wieku 12 lat Jezus udał się do świątyni.

11b. Co roku rodzice Jezusa udawali się do świątyni na Święto Paschy (Łukasz 2:41).

12. W wieku 12 lat był dociekliwy i dobrze znał Pismo Święte (Łk 2,41-46).

13. Jezus był bezgrzeszny i doskonały (List do Hebrajczyków 4:15; 2 List do Koryntian 5:21). Nawet jeśli sceptyk nie zgadza się z tym stwierdzeniem, te wersety, a także Łukasz 2:40, przedstawiają nam fakt, że przynajmniej „Jezus był dobrym dzieckiem”.

14. Jezus mówił po aramejsku (Mt 5:22 itp.).

15. Mieszkańcy Galilei na ogół posługiwali się również językiem greckim. (Mówiący po grecku nie-Izraelici mieszkali zaledwie 15–20 mil, czyli 24–32 kilometrów, dalej).

16. Religią Jezusa był judaizm; a konkretnie był on bliższy faryzeuszom, wierząc we wszystkie księgi Starego Testamentu. Pisarze wczesnego Kościoła twierdzili, że saduceusze uznawali jedynie Torę.

17. Jezus pracował jako stolarz (Ewangelia według św. Marka 6:3).

18. W wieku około 30 lat został ochrzczony przez Jana Chrzciciela (Mt 3,13; Mk 1,9–11).

19. Przed rozpoczęciem swojej publicznej działalności udał się na pustynię (Mt 4,1-11; Mk 1,12-13).

Rodzina Jezusa

20. Józef był stolarzem (Mt 13,55).

21. Maria była w ciąży przed ślubem (Mt 1,18).

22. Józef rozważał rozwód z Marią (Mt 1,19).

23. Rodowód Józefa. (liczy się jako tylko 1 pozycja) (Mt 1,1-16)

24. Rodowód Marii. (liczy się jako tylko 1 pozycja)

25. Miał czterech braci o imionach Jakub, Józef, Juda i Szymon. (Mt 13,55-56; Mk 6,3; Ga 1,19; Judy 1, „Historia kościelna” Euzebiusza (318 r. n.e.) 2,23 i 3,20)

26. Chociaż pochodził z rodu królewskiego, Jezus dorastał w zwykłej rodzinie poddanych, która prawdopodobnie była uboga (Łukasz 2:24 + Księga Kapłańska 12:6-8).

27. Kuzynką Marii była Elżbieta, która była potomkinią kapłana Aarona (Łukasz 1:5).

28. Mężem Elżbiety był kapłan Zachariasz z oddziału Abiasza (Łk 1,5).

29. Jan Chrzciciel, pierworodny i jedyny syn Zachariasza i Elżbiety, był krewnym Jezusa.

30. Maria, Jakub i Juda żyli jeszcze, gdy Jezus został ukrzyżowany.

Reakcje na Jezusa i oczekiwania wobec Niego

31. Oczekiwania Marii wobec swojego syna.

32. Uważano, że Jezus spełnia mesjańskie proroctwa (Mt 2,6).

33. Oddanie czci przez pasterzy (Łukasz 2:15-20).

34. Dary od królów (Mt 2,10-11).

35. Paranoiczna reakcja Heroda Wielkiego.

36. Świadectwo Jana Chrzciciela.

37. Anna i Symeon w świątyni. (Można by argumentować, że są to dwie pozycje, ale zaliczę to jako jedną).

Nie jest to wcale mało w porównaniu z tym, co wiemy o życiu innych znanych postaci przed rozpoczęciem przez nie działalności publicznej. Dla porównania zobacz następne pytanie.

Pytanie: Skoro wiemy co najmniej 37 rzeczy o Jezusie sprzed Jego publicznej działalności, to dla porównania – co wiemy o innych świeckich postaciach historycznych przed ich pojawieniem się na scenie publicznej?

Odp.: Dla porównania: o Pompejuszu wiemy tylko kilka rzeczy, o Arystotelesie – około 12, a o Aleksandrze Macedońskim – 27, zanim rozpoczęli swoją działalność publiczną. (Wiele z tych informacji pochodzi z Encyklopedii Brytyjskiej).

Pompejusz

Gnejusz Pompejusz był słynnym rzymskim generałem i politykiem, urodzonym 30 września 106 r. p.n.e.

Był synem dowódcy wojskowego.

3. W wieku 17 lat walczył u boku ojca w wojnie społecznej.

4. Podobnie jak większość Rzymian, prawdopodobnie czcił rzymskich bogów.

5. Mówił po łacinie, a być może także po grecku.

Prawdopodobnie jest więcej takich przykładów, ale na pewno nie ponad 20.

Sam Arystoteles

1. Urodził się około 384 r. p.n.e.

2. Urodził się w Stagirze, greckim mieście położonym na północno-zachodnim wybrzeżu Morza Egejskiego.

3. Mówił po grecku.

4. Ludzie powszechnie wierzyli w greckich bogów.

5. Jego ojcem był Nikomach, lekarz należący do cechu „synów Eskulapa”.

6. W wieku od 17 do 37 lat studiował u Platona w Akademii Ateńskiej.

7. W 342 r. p.n.e. Arystoteles został nauczycielem Aleksandra Macedońskiego i pełnił tę funkcję przez 7 lat.

8. W grobie niedaleko Eretrii na Eubei znaleziono czaszkę i przedmioty osobiste, które mogą należeć do Arystotelesa. Zmarł około 322 r. p.n.e.

Rodzina Arystotelesa

9. Jego ojcem był nadworny lekarz Amyntasa II, ojca Filipa Macedońskiego

10. Rodowód ojca: pochodzenie z greckiej Jonii

11. Rodowód matki: pochodzenie jońskie z Chalkis na Eubei.

Reakcje na Arystotelesa i oczekiwania wobec niego

12. Pokładano w nim pewne nadzieje akademickie, wysyłając go na studia do Platona w Akademii w Atenach.

Zachowało się zaledwie pięć rękopisów jego pism, a najwcześniejszy pochodzi z 1100 roku n.e.

Od Indii po Hiszpanię zdecydowanie najsłynniejszą postacią przed Jezusem był Aleksander Macedoński, często nazywany Aleksandrem Wielkim. Przyjrzyjmy się temu, co wiemy o jego wczesnym życiu.

Sam Aleksander

1. Jego ojcem był Filip II Macedoński.

2. Jego matką była Olimpias, moloska księżniczka z Epiru.

3. Urodził się około października 356 r. p.n.e.

4. Urodził się w Pelli, stolicy Macedonii.

5. Kiedy Aleksander miał 14 lat (342 r. p.n.e.), Arystoteles został jego nauczycielem na 7 lat.

6. Aleksander uwielbiał czytać Homera.

7. Aleksander posługiwał się jednym z dialektów języka greckiego.

8. Aleksander wierzył w greckich bogów.

9. Aleksander był dobrym jeźdźcem i posiadał białego konia o imieniu Bucefal.

10. W wieku 16 lat Aleksander stłumił bunt plemion górskich podczas nieobecności swojego ojca.

11. Aleksander poprowadził szarżę, która pokonała Święty Oddział pod Cheroneą w 338 r. p.n.e.

12. Po tym, jak Filip rozwiódł się z Olimpiaszą, Aleksander mieszkał z matką w Epirze.

Rodzina Aleksandra

13. Genealogia Olimpias. Była córką króla Neoptolemosa z Epiru i siostrzenicą Arybbasa; obaj byli synami króla Alketusa, moloskiego króla Epiru.

14. Ojcem Aleksandra był Filip II, trzeci syn króla Amynta II z Macedonii. Nie znamy jednak dokładniej jego rodowodu.

15. Jego wujem był Aleksander I, król Epiru.

16. W ten sposób Aleksander otrzymał wychowanie godne księcia.

17. Posiadamy posąg oraz trumnę Filipa II z Macedonii (The Greek World, s. 174–175).

18. Filip był regentem Macedonii w 359 r. p.n.e., ale przejął władzę jako król w 356 r. p.n.e.

19. Filip rozwiódł się z Olimpiaszą, aby poślubić Kleopatrę, macedońską szlachciankę.

20. Aleksander I poślubił swoją siostrzenicę Kleopatrę, przyrodnią siostrę Aleksandra, w 337 lub 336 r. p.n.e.

21. Aleksander miał młodszego przyrodniego brata, syna Filipa i Kleopatry, którego zabił po objęciu tronu.

22. Aleksander miał kuzyna o imieniu Amyntas, którego zabił po objęciu tronu.

23. Aleksander miał brata o imieniu Aridaeus Philippus, syna Filipa i Filinny z Larissy. Po śmierci Aleksandra rządził Macedonią przez 7 lat, aż do momentu, gdy został zabity. Tak podaje Euzebiusz w „Chronicon”, str. 49

24. W 336 r. p.n.e. Filip II został zamordowany celtyckim nożem rankiem w dniu ślubu swojej córki Kleopatry.

25. W 335 r. p.n.e. Aleksander wysłał swojej matce łupy wojenne.

Reakcje na Aleksandra i oczekiwania wobec niego

26. Filip początkowo przygotowywał go na następcę tronu

27. Najwyraźniej doszło do rozłamu między nim a Filipem po tym, jak Filip rozwiódł się z matką Aleksandra.

Wiele tekstów autorów piszących o Aleksandrze zaginęło. Zachowane starożytne teksty obejmują:

„Wydanie Didota dzieła Arriana” autorstwa Karla Müllera

Księga 17 Diodora (ok. 20 r. p.n.e.)

Kwintus Kurcjusz (ok. 42 r. n.e.)

Plutarch (ok. 45–125 r. n.e.) „Żywot Aleksandra”

„Anabaza” i „Indika” Arriana (150 r. n.e.)

Skrót Justyna z „Historii Trogusa” (ok. 10 r. p.n.e.?)

„Itinerarium Alexandri” (324–361 r. n.e.)

„Epitome Rerum Gestarum Alexandri Magni” (IV lub V wiek)

Współczesna biografka Mary Renault w książce „Nature of Alexander” (str. 30) pisze o wczesnych biografach Aleksandra: „Historia Arriana zaczyna się od jego [Aleksandra] wstąpienia na tron, prawdopodobnie dlatego, że tak samo postąpił Ptolemeusz, co jest szkoda, ponieważ jego wiedza na temat wcześniejszych lat byłaby nieoceniona”.

Jeśli ktoś chce twierdzić, że to, co wiemy o Jezusie przed rozpoczęciem Jego publicznej działalności, jest „skromne”, powinien być uczciwy i dodać, że uważa, iż to, co wiemy o wczesnym życiu większości postaci historycznych aż do czasów rzymskich, jest jeszcze skromniejsze niż w przypadku życia Jezusa.

Uważam również, że wiemy więcej o wczesnym życiu Jezusa niż o innych znanych współczesnych mu Żydach, takich jak Józef Flawiusz, Filon (20 p.n.e. – 50 n.e.) i Bar Kochba. Uważam również, że wiemy więcej o życiu Jezusa przed rokiem 30, niż wiemy o wczesnym życiu Mojżesza i Buddy. Być może dysponujemy większą ilością informacji na temat Juliusza Cezara i Józefa Flawiusza, ale nie znam żadnych innych przykładów.

Mojżesz

Oto, co wiemy o Mojżeszu przed rozpoczęciem jego działalności publicznej.

1. Mojżesz urodził się około 1525 r. p.n.e. w północnym Egipcie.

2. Jego rodzice, a raczej jego przodkowie, nazywali się Amram i Jokebed.

3. Był Hebrajczykiem, członkiem ludu, który przez 320 lat pozostawał w niewoli.

4. Miał starszą siostrę o imieniu Miriam.

5. Miał brata o imieniu Aaron.

6. Przez pierwsze trzy miesiące życia Mojżesz przebywał w domu swojego ojca (Dz 7,20).

7. Gdy był dzieckiem, a faraon wydał rozkaz, by hebrajskie chłopięta wrzucać do Nilu, jego matka umieściła go w koszyku.

8. Córka faraona znalazła go i wychowała jak własnego syna.

9. Dorastał na dworze faraona, otrzymał wykształcenie we wszelkiej mądrości Egipcjan, był elokwentny i miał silny charakter (Dz 7,21-22), a także posiadał wiedzę i wykształcenie Egipcjan

10. Jego własna matka pełniła rolę jego pielęgniarki.

11. Troszczył się o Hebrajczyków, zabijając Egipcjanina, który bił Hebrajczyka.

12. Nawet w wieku 40 lat Mojżesz był na tyle silny, że zdołał zabić Egipcjanina.

13. Faraon próbował zabić Mojżesza.

14. Mojżesz uciekł do Midianu, gdzie zobaczył kobiety czerpiące wodę dla swoich stad.

15. Kiedy pasterze próbowali je przepędzić, Mojżesz uratował je przed pasterzami.

16. Mojżesz poślubił Zipporę.

17. Teść Mojżesza nazywał się Reuel, znany również jako Jitro.

18. Mojżesz i Zippora mieli syna o imieniu Gerszom.

19. Mojżesz miał około 80 lat, kiedy ujrzał płonący krzew.

Budda Gautama

Dla celów tej dyskusji załóżmy, że legendy o młodym Buddzie są prawdziwe.

Syn króla z rodu Sakyów, ludu należącego do kasty wojowników na północ od Kosali

Najprawdopodobniej w dzieciństwie czcił hinduskie bożki.

3. Zrezygnowałby ze świata, gdyby ujrzał chorego, starca i zwłoki.

4. Opuścił dom, gdy miał 29 lat.

5. Spędził 6 lat na poszukiwaniu oświecenia, które, jak twierdził, osiągnął pod drzewem bodhi.

6. Zmarł albo w 544 r. p.n.e., albo w 483 r. p.n.e., mając 80 lat.

Mahomet

Mahomet nie był postacią z historii starożytnej, ale ponieważ był ważnym przywódcą religijnym, przyjrzyjmy się temu, co wiemy o jego wczesnym życiu, przed rozpoczęciem działalności misyjnej, dla porównania.

1. Mahomet urodził się około 567–569 r. n.e.

2. Był synem Abdullaha i jego żony Aminah.

3. Należał do plemienia Kurajszytów, które sprawowało władzę w Mekce.

4. Jego ojciec zmarł przed jego narodzinami.

5. Początkowo wychowywał go jego dziadek ‘Abd al-Mottalib/Muttalib.

6. Później wychowywał go wuj, Abu Talib.

7. Jego rodzina była raczej uboga.

8. W młodości prawdopodobnie przewodził karawanom.

9. Ożenił się z Chadidżą, zamożną 40-letnią wdową, gdy miał około 25 lat.

10. Następnie prawdopodobnie był wspólnikiem w sklepie w Mekce, który zajmował się sprzedażą produktów rolnych.

11. Prawdopodobnie nie umiał pisać, choć w późniejszym okresie życia potrafił już nieco czytać.

12. Znał arabskich bożków, w tym trzy „córki Allaha”: Al-Lat, ‘Uzza i Manat.

13. Był w pewnym stopniu zaznajomiony z judaizmem i chrześcijaństwem.

14. Mahomet był osobą o białej karnacji, która później ufarbowała włosy na czerwono.

15. Hadisy podają, że kiedy Mahomet miał wizję, działy się dziwne rzeczy. Odczuwał dzwonienie w uszach – Hadisy Buchariego, tom 1, księga 1, rozdział 1, nr 2, str. 2; tom 4, księga 54, rozdział 6, nr 438, str. 293. Jego serce biło szybko 1:3, a twarz robiła się czerwona – Hadisy Buchariego, tom 2, nr 16; tom 5, nr 618; tom 6, nr 508, oddychał ciężko – Hadisy Buchariego, tom 6, nr 508, upadał na ziemię z oczami otwartymi, skierowanymi ku niebu – Hadisy Buchariego, tom 5, nr 170; tom 6, nr 448, obficie się pocił – Hadisy Buchariego, tom 1, księga 1, rozdział 1, nr 2, str. 9; tom 2, nr 544; tom 3, nr 829, a także widział i słyszał rzeczy, których nikt inny nie dostrzegał – Hadisy Buchariego, tom 1, księga 1, rozdział 1, nr 2, 3, str. 2–3; tom 4, nr 458, 461; tom 6, nr 447. W tamtych czasach mogło to wydawać się dziwne, ale od tamtej pory inni ludzie doświadczali niektórych z tych objawów podczas napadów padaczkowych.

16. Mahomet powiedział, że ukazał mu się anioł Gabriel i że pewnego razu sprawił mu fizyczny ból.

Pytanie: Czy w Mt 1,18 i Łk 2,7 dziewicze narodziny Chrystusa są niezgodne z Jego preegzystencją, jak sądzili Rudolph Bultmann i Wolfgang Pannenberg?

Odp.: Nie. Wydaje się to niezgodne jedynie w oczach odstępczych teologów, którzy wierzą w boga, który musi spełniać ich ograniczenia. Chrystus istniał odwiecznie, ale nie ograniczało Go to przed:

1. Tymczasowego i dobrowolnego zrezygnowania z niektórych atrybutów oraz ukrycia części swojej chwały (List do Hebrajczyków 2:9; Ewangelia Jana 17:5; List do Filipian 2:7).

2. Przybranie dowolnej postaci, w tym postaci człowieka (Filipian 2:8)

3. W rzeczywistości przyjąć ludzką naturę i stać się człowiekiem (List do Hebrajczyków 2:14-17).

4. Przybycia na ziemię początkowo jako osoba dorosła, dziecko, niemowlę, embrion lub w jakiejkolwiek innej postaci, jaką tylko zechciał.

W rzeczywistości preegzystencja Chrystusa jako Wszechmogącego Boga nie nakładała na Niego żadnych ograniczeń. Jedyne ograniczenia dotyczące Wszechmogącego Boga to ograniczenia, które On sam sobie narzucił . Bóg nie może kłamać (List do Hebrajczyków 6:18; List do Tytusa 1:2), nie może zaprzeć się samego siebie (2 List do Tymoteusza 2:13) i nie może ulec pokusie zła (List Jakuba 1:13).

Pytanie: Czy w Mt 1:18-21 „Zwiastowanie” miało miejsce po tym, jak Maria zaszła w ciążę, czy też przed tym, jak zaszła w ciążę, zgodnie z Łk 1:26-31?

Odp.: Józef i Maria to dwie różne osoby. Anioł przemówił do MARII w Ewangelii Łukasza 1:26-31, zanim zaszła w ciążę. Anioł przemówił do JÓZEFA po tym, jak Maria zaszła w ciążę, a Józef rozważał rozwód z nią, jak opisano w Ewangelii Mateusza 1:18-21.

Pytanie: Kim byli heretycy ebionici, o których mowa w Mt 1,18 i Łk 2,7, i w co wierzyli?

Odp.: Ebionici mieli „niskie” mniemanie o Chrystusie, wierząc, że pochodzi On od Boga Ojca, ale nie jest Bogiem Synem. Uważali, że Jezusa można nazywać Bogiem w sensie honorowym, ale że nie był On boskiej natury. Ebionici wierzyli, że należy nadal przestrzegać żydowskich zwyczajów. Zaprzeczali dziewiczym narodzinom Chrystusa, twierdząc, że narodził się On z Józefa (Ireneusz, „Przeciw herezjom”, księga 3, rozdz. 21, s. 451), i akceptowali jedynie skróconą wersję Ewangelii według św. Mateusza (Ireneusz, „Przeciw herezjom”, księga 3, rozdz. 10.7, s. 428).

Pytanie: Czym była gwiazda nad Betlejem, o której mowa w Mt 2,2.7.9, w chwili narodzin Chrystusa?

Odp.: Chociaż Pismo Święte nie mówi tego wprost, prawdopodobnie była to chwała Boża (szekina), ponieważ „gwiazda” mogła poprowadzić ich do konkretnej wioski, a nawet do konkretnego domu.

Pytanie: Kto jeszcze, oprócz Mt 2,2; 7, wspomniał o tej gwieździe na wschodzie, którą widzieli Trzej Mędrcy?

Odp.: Wspomina o tym wielu wczesnych pisarzy.

Ignacy (ok. 100–117 r. n.e.) List do Efezjan, rozdz. 19, str. 57

Justyn Męczennik (ok. 138–165 r. n.e.) „Dialog z Tryfonem Żydem”, rozdz. 88, s. 237

Ireneusz z Lyonu (182–188 n.e.) „Przeciw herezjom”, księga 3, rozdz. 9.2, s. 423

Tertulian (198–220 n.e.) „O bałwochwalstwie”, rozdz. 9, str. 65

Hipolit (222–234/5 n.e.) „Obalenie wszystkich herezji”, księga 7, rozdz. 15, s. 108

Orygenes (225–249 r. n.e.) uznał ją za nową gwiazdę, a nie istniejące ciało niebieskie w dziele Orygenesa „Przeciw Celsusowi”, księga 1, rozdz. 48, str. 422.

„Traktat o ponownym chrzcie” (ok. 250–258 r. n.e.), rozdz. 8, s. 671

Piotr z Aleksandrii (306,285–311 r. n.e.) w „Listach kanonicznych”, rozdz. 13, str. 277, wspomina o mędrcach, ale nie o gwieździe.

Atanazy (318 r. n.e.): „Czyje narodziny zapowiadała gwiazda na niebie, aby ogłosić światu, że się narodził? Gdy bowiem narodził się Mojżesz, rodzice ukryli go: … Natomiast świadkiem narodzin Chrystusa nie był człowiek, lecz gwiazda na niebie, skąd On zstępował”. „Wcielenie Słowa”, rozdz. 38.5, str. 55.

Pytanie: W Mt 2,11 wydaje się uzasadnione przypuszczenie, że mędrcy, którzy przybyli, by oddać cześć Jezusowi, znali mesjańską przepowiednię Daniela, studiowali ją i zdawali sobie sprawę, że nadejście Mesjasza jest bliskie. Czy znasz jakieś odniesienia w pismach zoroastrian lub innych Persów (mieszkańców Bliskiego Wschodu) do przepowiedni Daniela dotyczącej Mesjasza?

Odp.: Daniel przez pewien czas mieszkał w Persji i utrzymywał kontakty z perskimi mędrcami i astrologami. Mędrcy byli plemieniem kapłanów zoroastryjskich / medyjskich, podobnie jak Lewici, którzy byli kapłanami i pracownikami świątynnymi Izraela. Nie znam literatury zoroastryjskiej, ale nie sądzę, by wiele osób ją znało, ponieważ muzułmanie zniszczyli jej znaczną część. Zoroastrianie cieszyli się pod panowaniem muzułmanów mniejszą ochroną niż „ludzie Księgi”, czyli chrześcijanie, Żydzi i sabianie. W literaturze muzułmańskiej często pojawiają się wzmianki o zoroastrianach, ale z tego, co mi wiadomo, nie ma w niej żadnych odniesień do przybycia zoroastrian.

P: Dlaczego w Mt 2,11 Trzej Królowie weszli do domu, skoro według Łk 2,7 Jezus urodził się w żłobie?

Odp.: Jezus narodził się w stajni, ponieważ w gospodzie nie było miejsca. Józef i Maria nie chcieliby przebywać w stajni dłużej niż to konieczne. Zanim przybyli Trzej Królowie, przenieśli się już do domu.

Współczesne zachodnie kolędy zazwyczaj przedstawiają Trzech Króli jako przybywających dokładnie w noc narodzin Jezusa. W rzeczywistości przybyli oni dopiero jakiś czas później. Kościoły prawosławne obchodzą Boże Narodzenie 25 grudnia, ale przybycie Trzech Króli świętują w połowie stycznia.

P: Pewien komentator stwierdza: „Jezus przyszedł nie jako wojskowy zdobywca z Apokalipsy 19, ale jako Cierpiący Sługa (Iz 53) i pokorny przywódca (Zach 9:9). Królestwo zostaje zatem zapoczątkowane (Mt 3:2; 4:17; 10:7; 11:12; 12:28; Mk 1,15; Łk 9,9.11; 11,20; 21,31-32), ale nie zostało jeszcze doprowadzone do końca (Mt 6,10; 16,28; 26,64)”. Co to oznacza? Czy królestwo istnieje w teraźniejszości, czy w przyszłości? A może zostało zapoczątkowane wraz z wcieleniem w Betlejem, a zostanie doprowadzone do końca wraz z powtórnym przyjściem Chrystusa?

Odp.: Nie wiem, do którego komentatora (lub komentatorów) się odnosisz, ale zgodziłbym się z nimi. Podczas pierwszego przyjścia Jezus przyszedł jako Cierpiący Sługa, a nie jako wojskowy zdobywca, ku konsternacji zelotów. Królestwo Boże pojawiło się, gdy Jezus był na ziemi, i jest teraz w nas. Jednak Królestwo Boże nie przyszło w mocy i nie nadejdzie, dopóki Jezus nie powróci, jak opisano w Apokalipsie.

Pytanie: Czy w Łk 2,22-38 Jezus został przedstawiony w świątyni (w Jerozolimie), czy też Józef zabrał swoją rodzinę do Egiptu po przybyciu Trzech Króli, jak mówi Mt 2,13-18?

Odp.: I to, i to.

1. Jezus został przedstawiony w świątyni w Jerozolimie około czterdziestu dni po narodzinach. Następnie wrócili do Betlejem w drodze do Egiptu. Gdy Maria była już gotowa, wyruszyli w drogę.

2. W przeciwieństwie do zachodnich opowieści bożonarodzeniowych, Trzej Królowie nie przybyli dokładnie tej samej nocy, kiedy Maria rodziła. Przybyli kilka tygodni później. Na marginesie, prawosławni chrześcijanie na ogół nie wręczają prezentów w Boże Narodzenie. Wręczają je w połowie stycznia, kiedy to, zgodnie z ich wierzeniami, przybyli Trzej Królowie.

Pytanie: Czy w Mt 3,17 Bóg powiedział: „To jest mój umiłowany Syn…”, czy też powiedział: „Ty jesteś moim umiłowanym Synem…”, jak podają Mk 1,11 i Łk 3,22?

Odp.: Możliwe są obie wersje z trzech powodów.

1. Autorzy Ewangelii często parafrazowali cytaty. Niezależnie od tego jednak dostrzegamy sens tego, że Bóg Ojciec ogłosił tłumom, iż obdarzył Jezusa swoją łaską.

2. Bóg Ojciec mógł to powiedzieć po hebrajsku i/lub aramejsku, ale Ewangelie, które posiadamy, są napisane po grecku.

3. Papiasz, uczeń apostoła Jana, odnotowuje, że Ewangelia Mateusza została pierwotnie napisana w języku Hebrajczyków (aramejskim?), a podczas tłumaczenia na język grecki mogła zostać sparafrazowana.

Pytanie: Czy w Mt 3,17; Mk 1,11 i Łk 3,22 Jezus zwracał się do samego siebie?

Odp.: Jezus nie zwracał się do samego siebie. Zwracał się do Boga Ojca, który nazwał Go „Synem moim”.

Pytanie: Czy w Mt 4,1 i Mk 1,12 Jezus został wysłany na pustynię zaraz po swoim chrzcie, czy też zwlekał kilka dni, jak mówi J 1,29.35.43, a następnie udał się do Kany, jak sugeruje J 2,1?

Odp.: Chociaż Jezus udał się do Galilei jakiś czas po zakończeniu tych pokus, Mt 4,11–12; Mk 1,13–14 oraz Łk 4,13–14 nie podają, gdzie Jezus znajdował się bezpośrednio po upływie tych 40 dni. Istnieją zatem dwie różne możliwości.

Najpierw chrzest, potem 40 dni, a następnie Galilea: Prawdopodobnie Jan ochrzcił Jezusa w dniu, o którym mowa w Ewangelii św. Jana 1:29-34. Następnie Jezus pozostał tam jeszcze jeden dzień (Ewangelia św. Jana 1:35), a kolejnego dnia postanowił wyruszyć do Galilei (Ewangelia św. Jana 1:43).

Wesele w Kanie odbyło się znacznie później, albo trzeciego dnia tygodnia, albo trzeciego dnia po przybyciu do Galilei. Nie mogło to być następnego dnia po wydarzeniach z Jana 1:43 (które miały miejsce po wydarzeniach z Jana 1:35), ponieważ oznaczałoby to cztery dni, a nie trzy.

Mateusz 4:1 mówi po prostu, że Jezus udał się na pustynię po tym, jak został ochrzczony. Marek 1:12 mówi, że Jezus udał się na pustynię „natychmiast”, ale to nadal mogło oznaczać kilka dni później.

Chrzest, potem 40 dni, a następnie powrót do Jana: W Ewangelii Jana 1 nigdzie nie jest podane, kiedy Jezus został ochrzczony. Jezus mógł zostać ochrzczony przez Jana około 40 dni przed wydarzeniami opisanymi w Ewangelii Jana 1:19. Po doświadczeniach Jezusa powrócił On do Jana, jak opisano w Ewangelii Jana 1:29.

Pytanie: Czy w Mt 4,1-11 kolejność pokus Jezusa była następująca: chleb, pycha i władza, czy też w Łk 4,1-12 była to kolejność: chleb, władza i pycha?

Odp.: Istnieją dwie odpowiedzi i obie mogą być prawdziwe.

1. Łukasz po prostu używa słowa „i”, co niekoniecznie oznacza, że podaje te pokusy w określonej kolejności. Więcej informacji na temat poglądu, że Mateusz podaje je w kolejności, a Łukasz nie, można znaleźć w książce „Hard Sayings of the Bible”, str. 454–457.

2. Ponadto w ciągu czterdziestu dni, w których Jezus był poddawany próbom, te i inne pokusy prawdopodobnie pojawiały się wielokrotnie w różnej kolejności.

P: Jak możemy sobie wyobrazić, że w Mt 4,1-11; Mk 1,13 i Łk 4,1-13 „Bóg” jest kuszony przez diabła, jak twierdzi Ahmad Deedat?

Odp.: Szatan może próbować robić cokolwiek, ale ponieważ to szatan kusił Jezusa, jego działania w żaden sposób nie umniejszają Jezusa.

Jezus był w 100% Bogiem, ale był też w 100% człowiekiem. Gdyby Jezus jako Bóg pojawił się jedynie jako jakiś rodzaj zjawy, nie mógłby być kuszony. Ponieważ jednak Jezus był w pełni człowiekiem i jako ofiara przebłagalna za ludzi, musiał doświadczyć tego, czego doświadczają wszyscy ludzie.

P: W Mt 4:1-11; Mk 1:13 i Łk 4:1-13 z czyjej inicjatywy Jezus udał się na pustynię, by zostać kuszonym, i dlaczego?

​Odp.: Greckie słowo oznaczające „kuszyć” (peirazo) oraz „pokusę” (peirasmos) może oznaczać nakłanianie do zła, ale w świeckiej literaturze greckiej oznacza „poddawać próbie”. Jezus nie został porwany przez diabła, jak twierdził pewien muzułmanin, ponieważ kiedy Jezus w Mt 4,10 nakazał szatanowi odejść, ten musiał to uczynić. Inicjatywa należała raczej do Boga; Duch Święty poprowadził Jezusa na pustynię, aby zmierzył się z diabłem. Szatan zabrał Jezusa na wysoką górę oraz na skrzydło świątyni, ale zarówno szatan, jak i Jezus wiedzieli, że szatan nie miał prawa nic Mu uczynić. Tak więc jeszcze przed rozpoczęciem służby Jezusa wykazano, że szatan nie będzie miał nad Nim żadnej władzy ani nie doprowadzi Jezusa do upadku. Jezus potrafił oprzeć się fizycznym pragnieniom, aby zaspokoić potrzeby duchowe.

Pytanie: W jaki sposób pokusy szatana wobec Jezusa opisane w Mt 4,1-11 i Łk 4,1-13 nawiązują do pokus szatana wobec Ewy z Rdz 3,6?

Odp.: Chociaż nie są one identyczne, szatan często stosuje te same taktyki w kółko, a dzieje się tak prawdopodobnie dlatego, że nadal dobrze mu się sprawdzają. Jednak podczas gdy Adam i Ewa upadli w bujnym ogrodzie, Jezus na pustyni odniósł zwycięstwo. Podczas gdy Izrael, „ ”, nie był wierny na pustyni przez 40 lat, Jezus pozostał wierny na pustyni przez 40 dni. Kiedy jesteśmy kuszeni, jest to dla nas okazja, by pokazać, że Ten, który jest w nas, jest większy od tego, który jest na świecie, jak mówi 1 List św. Jana 4:4.

Ewa zauważyła, że zakazany owoc:

1. Dobry do jedzenia [apetyt fizyczny],

2. przyjemny dla oka [piękno, pożądliwość oczu],

3. Pożądany, by zdobyć mądrość [otworzą się oczy i, podobnie jak Bóg, poznamy dobro i zło] [boska moc po wykonaniu polecenia szatana].

Jezus, który pościł, był kuszony:

1. Zamianą kamieni w chleb [apetyt fizyczny],

2. Zrzuceniem się z dachu świątyni [popisywaniem się],

3. Władzą nad wszystkimi królestwami ziemi [boską mocą pod rozkazem szatana].

1 List Jana 2:16 wymienia trzy rodzaje grzechów na świecie: pożądliwość ciała, pożądliwość oczu i pychę życia.

Chociaż kolejność pokus była inna w Ewangelii Mateusza i Łukasza, prawdopodobnie szatan nie tylko trzykrotnie kusił Jezusa, a potem zrezygnował. Raczej szatan kusił Jezusa wielokrotnie.

Pytanie: Czy w Mt 4:1-11, Mk 1:13 i Łk 4:1-13, skoro Jezus jest Bogiem, nie mógł On ulec pokusie i zgrzeszyć, czy też jako człowiek mógł ulec pokusie i upaść?

Odp.: Jest to paradoks powszechnie nazywany bezgrzesznością Chrystusa. Pokusy były prawdziwe, a nie udawane. Jednak wynik był pewny – On nie zgrzeszył. Jak stwierdza „Believer’s Bible Commentary” na str. 1212: „Pomimo tego, że Jezus nie był w stanie zgrzeszyć, pokusa była bardzo realna. Mógł On stanąć w obliczu pokus do grzechu, ale poddanie się im było dla Niego moralnie niemożliwe”. Jezus nie był niezdolny do grzechu, lecz był w stanie nie zgrzeszyć. Zgrubną analogią może być sytuacja, w której mała łódź somalijskich piratów próbowała zaatakować amerykański krążownik. Piraci błędnie sądzili, że jest to statek handlowy, który można porwać. Nie skończyło się to dla nich dobrze. Ich główna łódź została szybko zatopiona przez to, co Marynarka Wojenna Stanów Zjednoczonych nazywa „ogniem z broni ręcznej”, zanim zdążyli zbliżyć się do krążownika.

Pytanie: Bart Ehrman pisze: „W Ewangelii Mateusza Jezus odmawia dokonywania cudów w celu udowodnienia swojej tożsamości; w Ewangelii Jana jest to praktycznie jedyny powód, dla którego dokonuje cudów”. *Jesus, Interrupted*, str. 103. W Ewangelii Mateusza, podczas drugiej pokusy i w innych miejscach, Jezus nie dokonuje żadnych znaków, by udowodnić swoją tożsamość. *Jesus, Interrupted*, str. 84

Odp.: Ehrman utożsamia nieposłuszeństwo wobec słów szatana lub sceptycznych faryzeuszy z dokonywaniem znaków dla ludzi poszukujących odpowiedzi lub potrzebujących pomocy. W książce *Jesus * stwierdzono, że powodem, dla którego Jezus nie rzucił się w dół, było to, że nie należy wystawiać Boga na próbę (Mt 4,7). Jezus nie był nikomu „winien” dokonania ani jednego znaku; nigdy też nie dokonywał znaków dla sceptycznych ludzi, którzy uważali, że Jezus jest im to winien. Jednak Jezus łaskawie dokonywał znaków dla ludzi, którzy mieli wiarę, i umacniał ich wiarę.

Pytanie: Czy w Mt 4,12 i Mk 1,14, po kuszeniu Jezusa, Jan został uwięziony przed rozpoczęciem służby Jezusa w Nazarecie i Kafarnaum, czy też po tym, jak Jezus przybył do Galilei (J 1,43)?

Odp.: Biblia mówi, co następuje:

W J 1,43 czytamy, że Jezus postanowił powrócić do Galilei (nie oznacza to, że powrócił tego samego dnia) dzień po tym, jak Jan Chrzciciel ponownie ogłosił, że Jezus jest Barankiem Bożym. Jan Chrzciciel nie został jeszcze aresztowany.

W Ewangelii Mateusza 4:12 czytamy, że gdy Jezus dowiedział się o uwięzieniu Jana, powrócił do Galilei.

W Ewangelii Marka 1:14 czytamy, że po uwięzieniu Jana Jezus udał się do Galilei.

Kolejność wydarzeń:

1. Jan ponownie ogłosił, że Jezus jest Barankiem Bożym.

2. Już następnego dnia Jezus postanowił, że (prędzej czy później) powróci do Galilei.

3. Albo przed wyruszeniem Jezusa do Galilei, albo po jego wyruszeniu, ale przed przybyciem do Galilei, Jan został uwięziony.

4. Jezus przybył do Galilei.

Pytanie: Czy w Mk 1,14 Jezus rozpoczął swoją posługę w Galilei, czy też w Judei i Jerozolimie, jak [rzekomo] podaje J 1,35-42? Czy ma to jakieś konkretne znaczenie lub wagę?

Odp.: Ewangelia św. Jana 1,35-42 nie mówi nic o rozpoczęciu przez Jezusa swojej działalności, a raczej o powołaniu uczniów Andrzeja i Piotra. Było to miejsce, w którym przebywał Jan Chrzciciel, a nie Jerozolima. Następnego dnia, jak podaje Ewangelia św. Jana 1,43, Jezus wyruszył do Galilei i powołał Filipa oraz innych uczniów. W Ewangelii Marka 1:14 nie jest napisane, że Jezus rozpoczął swoją posługę jako taką, ale jest tam mowa o tym, że po uwięzieniu Jana Jezus głosił dobrą nowinę o Bogu w Galilei.

Pytanie: Czy w Mk 1,12-13 Jezus udał się na pustynię na 40 dni po swoim chrzcie, czy też udał się na ucztę weselną w Kanie trzeciego dnia, jak mówi J 2,1?

Odp.: I to, i to. „Trzeci dzień” był trzecim dniem po przybyciu do Galilei, a nie trzecim dniem po chrzcie, jak podają „Bible Difficulties & Seeming Contradictions” (s. 196) oraz „Believer’s Bible Commentary” (s. 1473). Inna interpretacja głosi, że „trzeci dzień” był trzecim dniem tygodnia.

W „Expositor’s Bible Commentary”, tom 9, str. 42, napisano, że trzeci dzień mógł oznaczać trzeci dzień od opuszczenia Jana Chrzciciela. Chociaż w Ewangelii św. Jana 1:29-35, 43 pojawia się sformułowanie „następnego dnia”, które może odnosić się do tego samego dnia, jest to mało prawdopodobne – znaczenie to byłoby bardziej jasne, gdyby wyrażenie „następnego dnia” nie zostało użyte wielokrotnie.

Pytanie: Czy w Łk 3,22, dotyczącym chrztu Jezusa, powinno być napisane: „Ty jesteś moim Synem, dzisiaj Cię zrodziłem”, zgodnie z Justynem Męczennikiem, [rzekomo] Klemensem Aleksandryjskim, [rzekomo] Augustynem i innymi, czy też: „Ty jesteś moim Synem, Ukochanym, w którym mam upodobanie”? (Jest to pierwsza część zarzutu wysuniętego przez muzułmanina.)

Odp.: Po pierwsze, przyjrzyjmy się implikacjom argumentu tego muzułmanina; po drugie, zastosujmy ten sam standard do islamu; po trzecie, omówmy szczegóły tej odmiany rękopisu; i wreszcie, odnieśmy to do chrześcijaństwa w ujęciu ogólnym.

A. Konsekwencje argumentu muzułmanina

Załóżmy na chwilę, że muzułmanin ma całkowitą rację. Werset pierwotnie brzmiał tak, jak twierdzi muzułmanin. Albo, alternatywnie, załóżmy, że możemy być pewni jedynie tego, co było wspólne dla obu wersji: „TY JESTEŚ MOIM SYNEM”. Gratulacje: jeśli Bóg naprawdę to powiedział – komukolwiek – to własne słowa muzułmanina właśnie obaliły islam i udowodniły, że Koran kłamie na temat Allaha. Koran mówi, że bardzo złe jest twierdzenie, iż Allah jest Ojcem lub że Allah ma synów (Sura 2:116; 4:171; 5:116,117; 6:100; itd.). Jeśli Bóg naprawdę nazwał Jezusa „moim synem”, to Koran kłamie na temat Boga. (Zakładam, że pytający muzułmanin był ortodoksyjnym muzułmaninem, choć mogę się w tej kwestii mylić.)

B. Zastosuj tę samą miarę do islamu

Ta odmiana nie zmienia żadnej doktryny chrześcijańskiej, ponieważ oba wyrażenia są wspomniane w innych miejscach. Nieomylność Biblii oznacza, że w oryginalnych rękopisach nie było żadnych błędów; wprawdzie wkradły się pewne różnice w tekstach, ale żadna z nich nie zmienia w znaczący sposób wiary ani praktyki. W przeciwieństwie do tego większość muzułmanów wierzy, że dzisiejszy arabski Koran jest dokładną kopią oryginału na ziemi, który z kolei był dokładną kopią tablic z Nieba (Sura 85:20-22). Jednak można udowodnić, że Koran również uległ zmianom.

a) Sahih Muslim 2:2286, str. 500, 501 wspomina o zaginionej surze Koranu. Zawiera ona obszerny cytat z tej sury i rzeczywiście nie ma jej w dzisiejszym Koranie.

b) Wczesna redakcja Koranu („Ubai”), która przetrwała standaryzację przeprowadzoną przez Uthmana, nie zawierała pierwszej i ostatniej sury. (Nie zostały one po prostu wyrwane; po prostu nigdy tam nie istniały). Znajduje się ona obecnie w muzeum Al-Azhar w Kairze.

c) Abu Yunus, wyzwolony niewolnik Aiszy, sporządził dla niej kopię Koranu. W surze 2:238 tekst nieco się różnił. „Abu Yunus, wyzwolony niewolnik Aiszy, powiedział: Aisza (niech Allah będzie z niej zadowolony) poleciła mi sporządzić dla niej kopię Koranu i powiedziała: «Kiedy dojdziesz do tego wersetu: „Dbajcie o modlitwy i modlitwę w południe” (2:238), daj mi znać»; więc kiedy do niego dotarłem, poinformowałem ją , a ona podyktowała mi (w ten sposób): „Dbajcie o modlitwę, modlitwę w południe i modlitwę popołudniową oraz stójcie w prawdziwym posłuszeństwie wobec Allaha”. Aisza (niech Allah będzie z niej zadowolony) powiedziała: „Tak właśnie usłyszałam od Posłańca Allaha (niech spoczywa w pokoju i niech Allah go błogosławi)”. Sunan Nasa’i, tom 1, nr 475, str. 340

d) „Następnie Allah objawił nam werset, który później znalazł się wśród tych, które zostały unieważnione”. Bukhari, tom 5, księga 59, rozdział 27, nr 416, str. 288.

„Opowiadał Anas ibn Malik: … Został objawiony werset Koranu dotyczący tych, którzy zginęli w Bi’r-Ma’una, który recytowaliśmy, ale który później został unieważniony. Werset ten brzmiał: »Powiedzcie naszemu ludowi, że spotkaliśmy naszego Pana. On jest z nas zadowolony i sprawił, że my jesteśmy zadowoleni«”. Buchari, tom 4, księga 52, rozdział 19, nr 69, str. 53. Zob. również Historia al-Tabari, tom 7, str. 156.

Inne odniesienia do zniesionych wersetów to: Buchari, tom 4, księga 52, rozdział 9, nr 57, str. 45, Bukhari, tom 4, księga 52, rozdział 184, nr 299, str. 191, Bukhari, tom 5, księga 59, rozdział 27, nr 416, str. 288 oraz Bukhari, tom 5, księga 59, rozdział 27, nr 421, str. 293 – wszystkie one powtarzają to samo na temat tego samego wersetu.

e) Hadisy z zbioru Buchariego mówią, że brakowało fragmentów Koranu i/lub zostały one uchylone w tomie 4, księdze 51, rozdziale 12, nr 62, str. 48–49, tomie 4, księdze 51, rozdziale 19, nr 69, str. 53; tom 6, księga 61, rozdział 3, nr 510, str. 479–480; tom 6, księga 61, rozdział 4, nr 511, str. 480.

f) Kilka innych miejsc zawierających warianty (nie tylko dotyczące samogłosek) to:

Sura 11:46 Abu Dawud, tom 3, przypis 3383, str. 1116

Sura 18:76 Abu Dawud, tom 3, przypis 3384, str. 1116

Sura 18:86 Abu Dawud, tom 3, przypis 3385, str. 1116

Sura 24:35 Abu Dawud, tom 3, przypis 3387, str. 1116

Sura 34:23 ze względu na samogłoski, ale w jednym przypadku na spółgłoskę. Abu Dawud, tom 3, przypis 3392, str. 1117

Sura 39:59 Cytat ten zawiera zaimek żeński w odniesieniu do duszy, podczas gdy w powszechnie znanych odczytach występuje zaimek męski. Abu Dawud, tom 3, przypis 3979, str. 1117

Sura 89:26 Abu Dawud, tom 3, przypis 3399, str. 1118

Sura 89:25-26 Abu Dawud, tom 3, przypis 3408, str. 1119

Sura 12:23 Abu Dawud, tom 3, przypis 3411, str. 1120

Sura 2:58 Abu Dawud, tom 3, przypis 3413, str. 1121

Sura 24:1 (brakująca lub dodatkowa litera „r”: Faradnaha [i co ustanowiliśmy] w porównaniu z większością tekstów: farradnaha [co szczegółowo opisaliśmy]) Abu Dawud, tom 3, przypis 3414, str. 1121

g) Racjonalizacja zmian za życia Mahometa: zgodnie z surą 22:52 szatan zawsze dodaje coś do słów proroka, ale Bóg musi to unieważnić. Może to wyjaśniać, dlaczego cztery różne muzułmańskie źródła historyczne podają, że sura 53:19-20 pierwotnie mówiła, iż należy mieć nadzieję na wstawiennictwo (pomoc) czterech bożek-bogini.

Czy muzułmański pytający byłby zadowolony z Biblii, gdyby chrześcijanie po prostu zniszczyli dowody i spalili wszystkie rękopisy z wyjątkiem jednej preferowanej wersji? Z jednej strony można by pomyśleć, że nie, z tym że właśnie to uczynił Uthman, gdy nakazał ludziom oddawać swoje egzemplarze Koranu w celu zniszczenia, a następnie wydał na nowo inne egzemplarze. Jednak dzisiejsze egzemplarze Koranu nie są nawet identyczne z tekstem Uthmana. Na przykład wariant: sura 6:160a (6:159a w tłumaczeniu Yusufa ‘Ali): „…sekty, nie należę do nich w żadnym względzie;” (za czasów ‘Uthmana) w porównaniu z: „…sekty, nie masz w nich najmniejszej części:” al-Tabari, tom 15, str. 181 i przypis 323.

C. Szczegóły dotyczące tej odmiany rękopiśmianej

„Ty jesteś moim Synem, Ukochanym; w tobie mam upodobanie”. (str. 4 (III w.), Sinaiticus, Vaticanus, Alexandrinus, lekcjonarz bizantyjski, niektóre manuskrypty italskie, koptyjski sahidicki, etiopski, gruziński, Augustyn). Augustyn posiadał pierwszą wersję tekstu zgodnie z Alandem i in. (4. wydanie poprawione), więc muzułmański pytający popełnił błąd, umieszczając Augustyna w drugiej kategorii.

„Ty jesteś moim Synem, dzisiaj cię zrodziłem” (Bezae Cantabrigiensis, niektóre manuskrypty italskie, Justyn Męczennik, „Dialog z Tryfonem”, rozdz. 88, str. 244 (napisany ok. 138–165 r. n.e.); Hilary (355–367/368 r. n.e.), Metodiusz (270–311/312 r. n.e.), apokryficzna Ewangelia Nikodema (wersja grecka, rozdz. 2; Apokryficzna opowieść o dzieciństwie, 54.)

„Ty jesteś moim umiłowanym Synem, dzisiaj cię zrodziłem” (Klemens Aleksandryjski, 193–217/220 r. n.e.). Jest to podobne do drugiego czytania, z wyjątkiem aspektu „umiłowanego” z pierwszego czytania. Dlatego muzułmański pytający popełnił błąd, zaliczając Klemensa Aleksandryjskiego do drugiej kategorii.

D. Odniesienie do chrześcijaństwa w ujęciu ogólnym

Justyn mógł cytować z pamięci, a nawet dobrzy ludzie mogą popełniać drobne błędy pamięciowe. Nie wierzymy, że przesłaniem Boga są spółgłoski i samogłoski Biblii, ale przesłanie Biblii, a przesłanie to jest niezmienne, nawet jeśli przyjąć drugie czytanie, ponieważ inne wersety mówią zarówno, że a) Jezus był umiłowany, jak i b) „dzisiaj cię zrodziłem” (Psalm 2). To, co może być zwykłą pomyłką, błędem pamięciowym, nie dowodzi fałszerstwa – chyba że fakt, iż Aisza, żona Mahometa, miała wers z Koranu zapisany z innym znaczeniem, dowodzi, że ona również była fałszerką.

Pytanie: Czy różnica w rękopisie w Łk 3,22 dowodzi, że działał fałszerz, a werset biblijny został zmieniony w celu usunięcia stwierdzenia, że Jezus stał się Synem Bożym podczas chrztu, a nie przy narodzinach lub wcześniej? (To jest druga część zarzutu muzułmanina).

Odp.: Wcale nie. Chociaż nie znamy wszystkich szczegółów, istnieją cztery możliwości, z których każda daje satysfakcjonującą odpowiedź.

Wiele wypowiedzi: Być może Ojciec wygłosił wiele takich oświadczeń. Dlaczego Bóg Ojciec miałby ograniczać się do nazwania Jezusa swoim Synem tylko raz w tym miejscu?

Jedno wyczerpujące stwierdzenie: Być może Ojciec wypowiedział tylko jedno zdanie, które brzmiało mniej więcej tak: „Ty jesteś moim umiłowanym Synem, w którym mam upodobanie; dzisiaj cię zrodziłem”. Każdy z nich poprawnie zapisał fragmenty tego zdania.

Błąd pamięci Justyna Męczennika: Justyn Męczennik, być może cytując to z pamięci, popełnił błąd, a późniejsi pisarze, którzy czytali Justyna Męczennika oraz pisma wcześniejszych autorów, którzy czytali Justyna Męczennika, powtórzyli ten błąd.

Wariant biblijny: Ktoś przed Justynem Męczennikiem błędnie skopiował to zdanie w tym miejscu, a Justyn poprawnie zacytował to, co znajdowało się w jego Biblii.

Dla wielu muzułmanów, jeśli jakiekolwiek zmiany w Koranie – nawet te nieteologiczne – dowodzą, że jest to fałszerstwo, to każda dzisiejsza kopia Koranu powinna zostać spalona, ponieważ ona również jest fałszerstwem. Zawiera ona zmiany w stosunku do wersji Uthmana (sura 159a (lub 160a) to tylko jeden z przykładów). A ujednolicony tekst Uthmana różni się od tekstu Ubaja, a oba te teksty pomijają zaginioną surę. W rzeczywistości Koran przyznaje, że szatan (przynajmniej tymczasowo) wplata również odrobinę swoich nauk w słowa proroka (sura 22:52). Jako przykład tego rozważmy oryginalne brzmienie sury 53:19-20.

Pytanie: Ile lat miał Jezus, gdy rozpoczął swoją posługę (Łk 3:23)?

Odp.: Łk 3,23 mówi: „około trzydziestu”, co może oznaczać wiek od 25 do 35 lat. Jezus urodził się za panowania Heroda Wielkiego, który zmarł w 4 r. p.n.e., a swoją działalność rozpoczął po tym, jak rozpoczął ją Jan Chrzciciel. Jan rozpoczął swoją działalność w 15. roku panowania Tyberiusza Cezara, czyli w 28 r. n.e. Zatem, jeśli daty archeologiczne uznamy za wystarczająco dokładne, Jezus miał około 33–35 lat. Ponadto Poncjusz Piłat był prefektem Judei jedynie od 26 r. n.e. do 36/37 r. n.e., więc Jezus musiał zostać ukrzyżowany przed tym okresem. Najbardziej prawdopodobne jest, że Jezus rozpoczął swoją działalność około 30 r. n.e., a zmarł najprawdopodobniej 3 kwietnia 33 r. n.e.

Pytanie: Jak w Mt 4,12-13 Szymon i Andrzej stali się uczniami, skoro Jezus przebywał wówczas z Janem Chrzcicielem, skoro Jezus nakazał im pójść za Nim do Galilei, jak to opisano w Mt 4,18-20, Mk 1,16-20 i Łk 5,1-11?

Odp.: Najpierw stali się „uczniami”, gdy Jezus przebywał z Janem Chrzcicielem. Dopiero później, w Galilei, stali się szczególnymi uczniami, a następnie zostali wyznaczeni na apostołów. Należy pamiętać, że Jezus miał wielu uczniów, z których część odeszła od Niego, jak opisano w J 6:66. Oprócz nich miał też specjalnie wyznaczonych uczniów, których było 72, jak podano w Łk 10:1. Wreszcie Jezus miał Dwunastu, którzy stali się apostołami, o czym mowa w Mk 6:7 i J 6:67.

Pytanie: Czy w Ewangelii św. Jana 1,35-37 Andrzej i ten drugi uczeń poszli za Jezusem dzień po Jego chrzcie, czy też czekali 40 dni po doświadczeniach Jezusa?

Odp.: – Po tym wydarzeniu. Jezus został ochrzczony przez Jana (Mt 3,13-17; Mk 1,9-11; Łk 3,21-23), był kuszony przez 40 dni (Mt 4,1-11; Mk 1,12-13; Łk 4,1-12), a następnie powrócił do Jana (J 1,29-32)

P: Czy możemy ustalić kolejność wydarzeń z okresu działalności Jezusa?

Odp.: Możemy poznać kolejność tylko niektórych wydarzeń. Jednak wiele osób może mieć spore wątpliwości co do kolejności wydarzeń w ewangeliach z powodu trzech błędnych przekonań, które należy wyjaśnić.

Nie każde wydarzenie zostało odnotowane przez autorów ewangelii; jednak oni sami nigdy nie twierdzili, że to robią. Na przykład Jan, który wcześniej był uczniem Jana Chrzciciela, co zrozumiałe, milczy na temat okresu między chrztem Jezusa a momentem, w którym dołączył do Niego. W Ewangelii św. Jana 21:25 wyraźnie napisano, że Jezus uczynił wiele innych rzeczy, które nie zostały spisane. Ewangelia św. Jana została napisana po pozostałych ewangeliach, a Jan wydaje się kłaść nacisk na te fragmenty, o których inni nie wspomnieli.

Powtórzenia: Wyobraź sobie Jezusa podróżującego po wielu miastach, które odwiedził w Galilei, Judei i Dekapolu, i nigdy nie powtarzającego ani jednego przykazania ani przypowieści, a w każdym mieście opowiadającego coś zupełnie innego.⎯ to raczej mało prawdopodobne! Jezus prawdopodobnie opowiadał te przypowieści znacznie częściej, niż zostało to odnotowane w poszczególnych ewangeliach, a ludzie mówili o Nim więcej, niż zostało to zapisane. Dlatego na przykład pozostaje otwartą kwestią, czy Kazanie na Górze w Ewangelii Mateusza i Kazanie na równinie w Ewangelii Łukasza to dwa odrębne wydarzenia, podczas których Jezus powtarzał niektóre nauki, czy też jedno wydarzenie, podczas którego przemawiał na płaskowyżu.

Brak porządku: Autorzy Ewangelii nie zapisali wszystkich wydarzeń w porządku chronologicznym, ale też nigdy nie twierdzili, że je tak zapisali. W rzeczywistości Papiasz, uczeń apostoła Jana, wyraźnie stwierdza, że Marek nie zapisał wydarzeń w porządku chronologicznym.

W ramach każdego ogólnego okresu działalności Chrystusa autorzy Ewangelii nie twierdzili, że cokolwiek jest uporządkowane chronologicznie, z wyjątkiem następujących fragmentów, w których użyto słów „potem”, „następnego dnia” itp. W pytaniach dotyczących harmonii Ewangelii zwróć uwagę na pogrubione słowa, które wskazują na punkty odniesienia dotyczące czasu, kolejności i miejsca.

P: Jak wygląda harmonizacja wczesnej działalności Jezusa w Ewangeliach?

Odp.: Wczesna działalność trwa do momentu śmierci Jana Chrzciciela. Zanim podamy kolejność wydarzeń, warto zapoznać się z geografią.

Geografia: Morze Galilejskie, Jezioro Galilejskie i Morze Tyberiadzkie to jedno i to samo jezioro słodkowodne. Galilea leży na zachód od Morza Galilejskiego, a Dekapolis – na południowy wschód od niego. Betsaida znajduje się nad Morzem Galilejskim dokładnie na północ, a na zachód od niej, nad brzegiem, leży Kafarnaum, z Korazinem położonym dokładnie na północ od Kafarnaum. Magdala leży na brzegu Morza Galilejskiego dokładnie na zachód od niego, a Kana znajduje się dokładnie na zachód od Magdali. Nain leży na południowy zachód od Morza Galilejskiego, około 10 mil (16 kilometrów) od brzegu. Kraina Gerazenów, Gennesaret lub Gadarenów to albo to samo miejsce, albo miejsca położone bardzo blisko siebie na wschód i południowy wschód od Morza Galilejskiego. W książce „Hard Sayings of the Bible” (str. 373) podano, że Gerasa znajdowała się 30 mil (48 kilometrów) na południowy wschód od Morza Galilejskiego, a jej tereny nie sięgały aż do morza. Gadara znajdowała się pięć mil (8 kilometrów) na południowy wschód od Morza Galilejskiego, a jej tereny sięgały aż do morza, co potwierdza wzmianka Józefa Flawiusza oraz moneta z Gadary przedstawiająca statek.

Kolejność: Ważne jest rozróżnienie między tym, co jest określane jako kolejność, a tym, co może występować w kolejności. W przypadku tych 65 wydarzeń cyfry odnoszą się do wydarzeń, które muszą następować po poprzedzających je numerach w określonej kolejności. Litery, takie jak a, b, c, odnoszą się do wydarzeń, które mogą występować w kolejności, ale mogą mieć miejsce w dowolnej kolejności. Pogrubione słowa wskazują na punkty odniesienia dotyczące czasu, kolejności i lokalizacji. Podkreślone wersety wskazują fragmenty, które prawdopodobnie nie występują w kolejności chronologicznej w Ewangelii.

Wczesna działalność: Mt 4:12–14:12, Mk 1:14–6:29, Łk 3:19–20; 4:14–9:9, J 1:43–5:47

E1a1. W Kanie trzeciego dnia (trzeciego dnia po powrocie do Galilei, po przemowie Jana, czy też trzeciego dnia tygodnia?) Jezus zamienia wodę w wino. Pierwszy cud w Galilei, choć Jego czas jeszcze nie nadszedł. J 2,1-11

E1a2a. Podczas Paschy (14. dzień pierwszego miesiąca) w Jerozolimie Jezus wypędza handlarzy w świątyni. J 2,12-25

E1a2b. Jezus poucza Nikodema o ponownym narodzeniu. J 3,1-21

E1a3. Na wsi w Judei Jan świadczy o Jezusie. J 3,23-35

E1a4a. W Sycharze w Samarii, w drodze do Galilei, Jezus rozmawia z Samarytanką. J 4,1-42

E1b1. Jan gani Heroda Tetrarchę. Mt 14,3; Łk 3,19-20

E1b2a. Gdy Jezus dowiaduje się, że Jan został uwięziony, wraca do Galilei i zaczyna głosić: „Królestwo Boże jest blisko”. Mt 4,12-17; Mk 1,14-15; J 4,43-45

E1b2b. Z Kany Jezus uzdrawia syna szlachcica w Kafarnaum, dokonując swojego drugiego cudu. J 4,46-54

E1b2c1. W Galilei i Nazarecie Jezus czyta zwój. Łk 4,14-15

E1b2c2. Jezus wyjaśnia proroctwo, a Żydzi próbują Go zabić. Łk 4,16-31

E1b2d1. Nad Morzem Galilejskim Jezus powołuje Szymona Piotra i Andrzeja. Mt 4,18-20; Mk 1,16-18; Łk 5,1-10

E1b2d2. W Kafarnaum Jezus wygania demona. Mk 1,21–28; Łk 4,31–37

E1b2e. Powołanie Jakuba i Jana. Mt 4,21-22; Mk 1,19-20; Łk 5,6-11

E1b2f. W Galilei Jezus uzdrawia chorych. Mt 4,23-25; Łk 4,40-44

E2a. Kazanie na Górze, w tym Modlitwa Pańska. Mt 5,1–7,29

E2b. Wieczorem uzdrawia teściową Szymona i innych. Mt 8,14-17; Mk 1,29-34; Łk 4,38-39

E2c. Jezus modli się sam. Mk 1,35-38; Łk 4,42-44

E2d. Podróż przez Galileę. Mk 1,39

E2e. Uzdrawia trędowatego, który rozpowszechniał plotki. Mt 8:1-4; Mk 1:40-45; Łk 5:12-15

E2f. Jezus często udawał się w ustronne miejsca, by się modlić. Łk 5,16

E2g1. W Kafarnaum Jezus uzdrawia paralityka. Mk 2,1-12; Łk 5,17-26

E2g2. Powołanie Mateusza/Lewiego. Mt 9,9-13; Mk 2,13-17; Łk 5,27-32

E3c1. W Galilei nad jeziorem – cena naśladowania Jezusa. Mt 8,18-22

E3c2. W Nazarecie Jezus uzdrawia paralityka. Mt 9,1-8

E3c3. Uczniowie Jana pytają o post. Mt 9,14-17; Mk 2,18-22; Łk 5,33-39

E2h1. Pewnego szabatu Jezus na polu; odwołanie się do Dawida. Mt 12,1-8; Mk 2,23-27; Łk 6,1-11

E2h2. W synagodze Jezus uzdrawia uschniętą rękę. Mt 12,9-14; Mk 3,1-6; Łk 6,6-11

E2h3. Tłumy podążają za Jezusem. Mk 3,7-12

E2i1. Na zboczu góry Jezus modli się całą noc do Boga. Łk 6,12

E2i2. Jezus powołuje 12 uczniów. Mk 3,13-19; Łk 6,13-16

E2j1. Kazanie na równinie. Łk 6,17-49. Gdyby było takie samo jak u Mateusza, należałoby je nazwać Kazaniem na płaskowyżu.

E2j2. W Kafarnaum Jezus uzdrawia sługę setnika. Mt 8,5-13; Łk 7,1-10

E3a. Jakiś czas później w Jerozolimie podczas święta [prawdopodobnie w 7. miesiącu] przy sadzawce Jezus uzdrawia człowieka, który był kaleką od 38 lat. J 5,1-15

E3b. Życie dzięki Jezusowi. J 5,16-47

E3c. W Nain Jezus uzdrawia syna wdowy. Łk 7,11-17

E4. W drodze do krainy Gadareńczyków/Gerasenów Jezus uspokaja burzę z wnętrza łodzi. Mt 8,23-27; Mk 4,35-41; Łk 8,22-26 (Uwaga: burze występują częściej jesienią i zimą)

E5a. W Genezaret – uzdrowienie dwóch opętanych; demony w stadzie świń. Mt 8,28-34

E5b. Uzdrowienie opętanego z Gerazy [Genezaretu]. Mk 5,1-20; Łk 8,26-39 (Uwaga: nazwy Gadarenowie, Genezaret i Geraza najprawdopodobniej odnoszą się do tego samego miejsca.)

E6. Wskrzeszenie córki Jaira i uzdrowienie kobiety cierpiącej na krwotok. Mt 9,18-26; Mk 5,21-43; Łk 8,40-56

E7. Idąc dalej, Jezus uzdrawia dwóch plotkujących niewidomych. Mt 9,27-31

E8. Gdy wychodzili, Jezus uzdrowił opętanego niemową. Faryzeusze oskarżają Jezusa o to, że wygania demony za pomocą Belzebuba. Nie ma wzmianki o tym, by Jezus w tym momencie odpowiedział na to oskarżenie. Mt 9,32-34

E9a. Jezus udaje się do wielu miast i wsi. Mt 9,35-38; Mk 6,6

E9b. Jezus wysyła Dwunastu. Mt 10,1-42; Mk 6,7-13; Łk 9,1-9

E9c. Jezus głosi w Galilei. Mt 11:1

E9d. Jan Chrzciciel wysyła wiadomość z więzienia, a Jezus opowiada przypowieść o dzieciach na targu. Mt 11,2-19; Łk 7,18-35

E9e. Podczas posiłku w domu Szymona faryzeusza grzeszna kobieta z alabastrowym naczyniem namaszcza stopy Jezusa olejkiem. Jezus mówi o większej i mniejszej miłości. Łk 7:36-50

E10. Zaraz potem Jezus udaje się na górę. Mk 6,45-46

E11. Następnie w Genezaret Jezus uzdrawia wielu. Mk 6,53-56

E12a. Upomnienie miast galilejskich. Mt 11,20-24

E12b. W tym czasie Jezus nauczał o odpoczynku dla zmęczonych. Mt 11,25-30

E13. Jezus oddala się z tego miejsca. Mt 12,15-21

E14. W domu, gdzie było zbyt tłoczno, by zjeść, rodzina Jezusa uważała, że stracił rozum. Mk 3,20-21

E15. Jezus uzdrawia ślepego opętanego. Mt 12,22-23

E16. Jezus mówi o silnych mężczyznach w domu i o bluźnierstwie przeciwko Duchowi Świętemu. Mt 12,24-37; Mk 3,22-30

E17. Matka i bracia Jezusa. Mt 12,46-50; Mk 3,31-35; Łk 8,19-21

E18. Pierwsza prośba o znak i proroctwo o trzech dniach i trzech nocach. Mt 12,38-45

E19. W Galilei z łodzi – przypowieść o siewcy. Mt 13,1-23; Mk 4,1-20; Łk 8,1-15

E20. Przypowieść o chwastach. Mt 13,24-30

E21. Przypowieść o lampie na świeczniku. Mk 4,21-25; Łk 8,16-18

E22. Przypowieść o rosnącym ziarnie. Mk 4,26-29

E23. Przypowieść o ziarnku gorczycy. Mt 13,31-35; Mk 4,30-34

E24. W domu wyjaśnia przypowieść o chwastach. Mt 13,36-43

E25. Przypowieści o ukrytym skarbie, perle i sieci. Mt 13,44-53

E26. Jezus powraca do Nazaretu; prorok bez czci. Mt 13,53-58; Mk 6,1-6 (Augustyn i niektórzy inni uważają, że dotyczy to również Łk 4,16-30).

E27. Jak zabito Jana Chrzciciela. Mt 14,1-12; Mk 6,14-29; Łk 9,7-9

Na tej liście 65 wydarzeń 0 wydarzeń było wspólnych dla wszystkich czterech Ewangelii, 13 wydarzeń było wspólnych dla trzech Ewangelii synoptycznych, 1 wydarzenie było wspólne dla Ewangelii Mateusza i Łukasza, 4 wydarzenia były wspólne dla Ewangelii Mateusza i Marka, 4 wydarzenia były wspólne dla Ewangelii Mateusza i Łukasza, 4 wydarzenia były wspólne dla Ewangelii Marka i Łukasza, 15 wydarzeń występowało wyłącznie w Ewangelii Mateusza, 7 wydarzeń występowało wyłącznie w Ewangelii Marka, 7 wydarzeń występowało wyłącznie w Ewangelii Łukasza, a 8 wydarzeń występowało wyłącznie w Ewangelii Jana.

P: Jakie były kluczowe założenia dotyczące wczesnej działalności Jezusa w Ewangeliach?

Odp.: Każda interpretacja opiera się na założeniach, a oto te, z których skorzystałem w niniejszym opracowaniu.

a) Niektóre fragmenty z Ewangelii św. Jana umieszczono w środkowym okresie, ponieważ pasowały również do tego miejsca. W harmonii ewangelicznej zawartej w Biblii studyjnej NIV fragmenty z Ewangelii św. Jana są rozmieszczone inaczej.

b) Ewangelie zostały ułożone w porządku chronologicznym, z wyjątkiem miejsc podkreślonych, których jest ponad 10.

P: Czy w J 1,43–50 Jezus powołał tych uczniów, by poszli za Nim właśnie w tym momencie, czy też mianował ich apostołami później, jak pokazują Mt 4,18–22; Mk 1,14–20 i Łk 5,1–11?

Odp.: I to, i to. Jezus powołał ich, by poszli za Nim właśnie wtedy, ale dopiero później wyznaczył ich jako Dwunastu. Książka „When Critics Ask” (str. 405) rozróżnia ich wstępną rozmowę od trwałego powołania. Zwraca uwagę, że w J 1,39 pozostali z Jezusem tylko przez ten jeden dzień.

Dzisiaj Bóg najpierw wzywa nas, byśmy stali się Jego dziećmi. Wielu ludzi później wzywa do większej służby, a niektórych – do jeszcze większej posługi.

P: Czy w Mt 4,17; 10,7; Mk 1,15; Łk 8,10; J 3,5 królestwo Boże i królestwo niebieskie są tożsame, czy też istnieje między nimi niewielka różnica?

Odp.: Wielu uważa je za tożsame; nie można być częścią jednego, nie będąc częścią drugiego. Mateusz używa obu terminów, natomiast Marek, Łukasz i Jan używają wyłącznie terminu „królestwo Boże”. Jezus używa obu terminów w sąsiednich wersetach w Ewangelii Mateusza 19:23-24. W „New International Bible Commentary” (str. 1123) napisano, że ówcześni Żydzi nie tylko niechętnie wypowiadali imię własne Boga (Jahwe), ale także słowo „Elohim”. Dlatego jako synonimy używali słów „ha-shem” (Imię), „maqom” (miejsce) i „shamayim” (niebo). Zamiast więc mówić „królestwo Boże”, niektórzy Żydzi mogli mówić „królestwo niebieskie”.

Inni dostrzegają niewielką różnicę: królestwo niebieskie to miejsce, do którego trafiają wszyscy wierzący po śmierci, natomiast królestwo Boże to to, do czego należymy już teraz, gdy jesteśmy zbawieni.

Niezależnie od poszczególnych słów wszyscy możemy się zgodzić, że nasze zbawienie ma zarówno aspekt teraźniejszy na ziemi, jak i przyszły w niebie (1 List do Koryntian 13:12; List do Filipian 1:21-24), który zostanie zrealizowany dopiero wtedy, gdy dotrzemy do nieba. W Ewangelii św. Jana 3:5 niektórzy uważają, że woda odnosi się do płynu owodniowego podczas porodu, ale inni sądzą, że chodzi o chrzest. Nie może to oznaczać chrztu, chyba że złoczyńca na krzyżu nie został zbawiony! Może to jednak oznaczać, że dana osoba nie jest widoczną częścią królestwa Bożego na ziemi, dopóki nie zostanie ochrzczona. Podobnie wiele kościołów nie chce, aby ktoś przystępował do Wieczerzy Pańskiej, dopóki nie zostanie ochrzczony.

Pytanie: Dlaczego w Ewangelii św. Jana 4:26 Jezus tak szybko powiedział Samarytance, że jest Mesjaszem, podczas gdy w innych miejscach, na przykład w Ewangelii św. Mateusza 16:13-20, wydawał się niechętny do ujawnienia tego?

Odp.: Istnieją dwie uzupełniające się odpowiedzi: moment i odbiorcy.

Czas: Na początku swojej służby Jezus nie podkreślał publicznie przed Żydami, że jest Bogiem i Mesjaszem. Wielu żydowskich przywódców miało trudności z zaakceptowaniem faktu, że Mesjasz nie przyszedł po raz pierwszy w mocy. Wydawało się, że Jezus chciał, aby najpierw przemawiały za Niego Jego cuda i nauczanie, a dopiero później, w dalszej części swojej działalności, podkreślał, że jest Chlebem Życia, wielkim „Ja Jestem”, drogą, prawdą i życiem oraz Mesjaszem. Jednak rozmowa Jezusa z Samarytanką miała miejsce na samym początku Jego działalności.

Odbiorcy: Samarytanie nie mieliby takich samych trudności z uznaniem Jezusa za Mesjasza. Dlatego też powiedział to samarytańskiej kobiecie wprost. Ponadto istniało niewielkie prawdopodobieństwo, że Samarytanie przekażą tę wiadomość wielu Żydom.

Pytanie: Dlaczego fragmenty z Łk 6,12–49 i Łk 12,3–38 brzmią podobnie do Kazania na Górze z Mt 5,1–7,29?

Odp.: Istnieją trzy różne odpowiedzi.

a. Jezus prawdopodobnie wygłosił podobne kazanie co najmniej dwa razy. Jezus przemawiał do wielu różnych tłumów i prawdopodobnie wielokrotnie głosił podobne przesłanie. Nie wszyscy mogli usłyszeć to kazanie za pierwszym razem.

b. Być może było to to samo kazanie, a każdy z autorów spisał parafrazę tego, co zapamiętał. „Równina” na szczycie góry to po prostu to, co nazywamy płaskowyżem lub mesa. Jednak poza podobieństwem treści nic nie wskazuje na to, że było to to samo kazanie.

c. W książce „When Critics Ask” (str. 387) zauważono, że mowa jest jedynie o tym, iż Jezus stał na równym terenie, a nie o tym, że stały tam tłumy. Jezus stojący na równym terenie i głoszący kazanie do tłumu siedzącego na zboczu góry tworzyłby naturalny amfiteatr.

Niezależnie od tego nauczanie Jezusa jest ponadczasowe i prawdziwe, bez względu na to, ile razy je wygłaszał.

Pytanie: Dlaczego fragmenty z Łk 6,12–19; Łk 12,3–38 oraz Mt 5,1–7,29 nie pojawiają się w Ewangelii Marka ani Jana?

Odp.: Różni autorzy Ewangelii zapisali różne szczegóły. Ponadto Ewangelia Jana została najprawdopodobniej napisana jako ostatnia i wydaje się, że zawiera dodatkową głębię, której nie ma w pozostałych, pomijając jednocześnie rzeczy, o których wspomnieli już inni autorzy Ewangelii.

Pytanie: Czy w Łk 6,17 Jezus stał na równym terenie, aby ich nauczać, czy też siedział, jak mówi Mt 5,1?

Odp.: Istnieją dwie odpowiedzi i obie są prawdopodobnie prawdziwe.

Kazania w Ewangelii Mateusza i Łukasza prawdopodobnie miały miejsce przy dwóch różnych okazjach. Co więcej, nawet gdy Jezus stał, po dłuższym przemawianiu mógł chcieć usiąść. Należy pamiętać, że kazanie mogło trwać wiele godzin, a to, co mamy zarówno w Ewangelii Mateusza, jak i Łukasza, to jedynie skrócone wersje.

P: Czy w Mt 5,3 Jezus wspomniał o „ubogich w duchu”, czy tylko o ubogich, jak w Łk 6,20?

Odp.: Jezus mógł powiedzieć jedno i drugie. Zarówno Mateusz, jak i Łukasz parafrazują to, czego nauczał Jezus. Te dwa kazania mogły mieć miejsce przy różnych okazjach, a Jezus mógł wypowiedzieć obie te rzeczy. Z drugiej strony te dwa kazania mogły być tym samym wydarzeniem. Jedno miało miejsce na górze, a drugie na równinie. Być może było to jedno kazanie wygłoszone na płaskowyżu, czyli płaskim terenie na szczycie niektórych gór.

Niezależnie od tego rozumiemy, że Jezus odnosił się do osób znajdujących się w potrzebie i uznawał, że są one w potrzebie.

Pytanie: W Mt 8,2 czytamy o trędowatym, który przyszedł do Jezusa, oddał Mu pokłon, poprosił Go o uzdrowienie, a Jezus go oczyścił. Natomiast w Łk 17,12 czytamy o dziesięciu trędowatych, których Jezus spotkał w pewnej wiosce. Stali z daleka, podnieśli głosy i powiedzieli: „Jezu, Mistrzu, zmiłuj się nad nami”. A gdy Jezus ich ujrzał, nie musiał ich dotykać, lecz rzekł do nich: «Idźcie, pokażcie się kapłanom». I stało się, że gdy szli, zostali oczyszczeni. Czy było ich dziesięciu trędowatych, czy tylko jeden? Jeśli to ta sama historia, dlaczego w obu ewangeliach występują różne szczegóły?

Odp.: Po pierwsze, możemy być pewni, że w tym czasie w Ziemi Izraela było więcej niż jedenastu trędowatych. Te dwa wydarzenia różnią się szczegółami, ponieważ Jezus wielokrotnie uzdrawiał trędowatych. Jezus uzdrowił trędowatego (który później rozgłaszał tę wiadomość) w Ewangelii Mateusza 8:1-4, Ewangelii Marka 1:40-45 oraz Ewangelii Łukasza 5:12-15. Znacznie później, w Ewangelii Łukasza 17:11-19, Jezus uzdrowił dziesięciu trędowatych.

Pytanie: Niektórzy twierdzą, że uczeni w Piśmie mieli zwyczaj zmieniać niektóre słowa lub frazy podczas kopiowania rękopisów Pisma Świętego, aby wyjaśnić lub uprościć przekaz dla czytelników.

Na przykład w Ewangeliach widzimy, że Marek w (Mk 2:4) pisze, iż czterech mężczyzn, którzy nieśli chorego na paraliż i przyprowadzili go do Jezusa, aby go uzdrowił, „odsłonili dach nad miejscem, gdzie się znajdował, a gdy go rozbili, spuścili łóżko, na którym leżał chory na paraliż”. Natomiast Łukasz w (Łk 5,19) pisze, że „weszli na dach i opuścili go wraz z leżanką przez dachówki na środek przed Jezusa”. To samo miało miejsce w przypadku Listów Pawła. Na przykład wyrażenie „Słowo Chrystusa” w (Kol 3,16) – widzimy, że skrybowie z ruchu „ ” zastąpili je w innych rękopisach wyrażeniami „Słowo Boże”, „Słowo Pańskie” i tym podobnymi. Czy to słuszne? Czy ma to wpływ na znaczenie lub doktryny?

Odp.: Nie dostrzegam żadnej istotnej różnicy między Ewangelią według św. Marka 2:4 a Ewangelią według św. Łukasza 5:19. Oba fragmenty są w pełni prawdziwe. Autorzy zapisali to samo w różny sposób, ponieważ mieli odmienne osobowości, perspektywy i style pisarskie. Ewangelie nie są zapisane tylko w „jednogłosowym” brzmieniu, ale raczej w „brzmieniu kwadrofonicznym”.

Czasami skrybowie nieznacznie zmieniali niektóre słowa, najwyraźniej po to, by uczynić tekst bardziej zrozumiałym. Wiemy o tym, ponieważ dysponujemy wieloma rękopisami Nowego Testamentu i możemy dostrzec, co zostało zmienione. W zdecydowanej większości przypadków nie wiąże się to jednak ze zmianą znaczenia. Na przykład w wielu miejscach Listu do Filipian niektóre rękopisy podają „Chrystus Jezus”, podczas gdy inne – „Jezus Chrystus”. W większości tych miejsc nie mamy pewności co do pierwotnej kolejności, ale tak naprawdę nie ma to znaczenia.

Żadna z tych zmian nie wpływa na żadną chrześcijańską doktrynę ani praktykę, a żadna ważna doktryna nie opiera się wyłącznie na jednym wersecie. Jeśli coś jest ważne w Piśmie Świętym, Bóg to powtarza, zazwyczaj w nieco inny sposób, abyśmy mogli lepiej dostrzec zakres znaczenia.

P: Czy w Mt 8,5-13; 9,9-13 Jezus uzdrowił sługę setnika przed powołaniem Mateusza (Lewiego), czy też po tym wydarzeniu, jak sugerują Łk 5,27-32; 7,1-10?

Odp.: Możliwe są obie wersje, ponieważ żadna z ewangelii nie podaje kolejności wydarzeń, a ewangelie nie są ułożone w porządku chronologicznym. Jednak obie mówią, że Mateusz/Lewi został powołany po uzdrowieniu paralityka.

Pytanie: Czy w Mt 8,5-10 setnik widział Jezusa bezpośrednio, czy też – jak sugeruje Łk 7,6 – nie widział Go, ale wysłał przyjaciół?

Odp.: Istnieją dwie możliwe odpowiedzi.

1. Setnik zwrócił się do Jezusa za pośrednictwem przyjaciół, a nie bezpośrednio. Mateusz pomija ten szczegół i po prostu mówi, że setnik przyszedł do Jezusa ze swoją prośbą, nie precyzując, że stało się to za pośrednictwem przyjaciół. Być może Mateusz nie chciał zaciemniać faktu, że Jezus pomagał nie-Żydowi, jak podaje „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 8, str. 200. „NIV Study Bible”, str. 1453, dodaje, że podobnie w przypadku, gdy Piłat chłostał Jezusa w Mt 27,26, Mateusz NIE mówi, że Piłat osobiście chłostał Jezusa, ale że kazał Go chłostać.

2. Początkowo setnik posłużył się przyjaciółmi. Prawdopodobnym powodem było to, że w ten sposób nie byłoby to zbyt krępujące, gdyby Jezus odrzucił tę prośbę osoby niebędącej Żydem. Następnie setnik przyszedł osobiście. „Encyclopedia of Bible Difficulties”, str. 321–322, popiera ten pogląd.

Pytanie: W Mt 9,18-25; Mk 5,23-43; Łk 7,11-17; 8,41-56 oraz J 11,1-44, podczas swojej ziemskiej służby, kogo Jezus wskrzesił z martwych i dlaczego?

Odp.: Wszystkie trzy cuda oddawały chwałę Bogu i dowodziły, że Jezus był Synem Bożym.

Syn wdowy w Łk 7:11-17. Być może zmarły syn powrócił do życia nie tyle dla siebie samego, co dla swojej matki.

Córka Jaira z Ewangelii Mateusza 9:18-25; Marka 5:23, 35-43; Łukasza 8:41-42, 49-56. W tym przypadku dziewczynka umierała, a Jezus spóźnił się, ponieważ zajmował się inną kobietą. Bóg może nie zawsze przychodzi wcześnie, ale nigdy nie jest za późno, by działać.

Łazarz w Ewangelii św. Jana 11:1-44. Co ciekawe, choć Jezus szczególnie kochał Łazarza (J 11:3), to w Ewangelii św. Jana 11:7 opóźnił swój przyjazd o kolejne dwa dni, kiedy Łazarz był chory, aż do momentu jego śmierci. Początkowo mogło to zniszczyć wiarę Marii i Marty, ale czasami Bóg celowo wystawia naszą wiarę na próbę dla swojej chwały i po to, by uczynić nas silniejszymi w wierze.

Pytanie: Czy w Mt 9,18 córka Jaira była martwa, czy też umierała, jak podają Mk 5,22 i Łk 8,42?

Odp.: Najpierw trochę greki, dwie rzeczy, które prawdopodobnie nie są odpowiedzią, a następnie prawdopodobna odpowiedź.

Grecki

W Mt 9,18 greckie wyrażenie arti eteleutesen oznacza „właśnie umarła” zgodnie z dosłownym tłumaczeniem Greena lub „właśnie umarła”, ale nie „teraz umiera” zgodnie z The Expositor’s Bible Commentary, tom 8, str. 230.

W Ewangelii Marka 5:22 greckie wyrażenie eschatus exei oznacza „na samym końcu”. Od pierwszego słowa pochodzi nasze słowo „eschatologia”.

W Ewangelii Łukasza 8:42 greckie słowo „apethnesken” oznacza „umierający”.

Nieprawidłowa odpowiedź: śpiączka jest jak śmierć

Oddech osoby w śpiączce jest bardzo płytki i trudno jest stwierdzić, kiedy nastąpiła śmierć. Jednak prawdopodobnie nie jest to poprawna odpowiedź, ponieważ Jairus odszedł już jakiś czas temu, a osoba w śpiączce nadal byłaby w pewnym stopniu ciepła. Wreszcie, fakt, że przyjaciele Jairusa powiedzieli mu później, iż jego córka w końcu zmarła, przemawiałby przeciwko tej tezie.

Prawdopodobnie nie jest to odpowiedź: Jairus powiedział, że wszystkie trzy

Sam Jair nie był pewien, czy jego córka wciąż żyła, gdy rozmawiał z Jezusem, czy też zmarła już podczas jego podróży do Niego. Być może więc Jair w pewnym momencie powiedział, że dziewczynka zmarła, w innym – że jest u kresu życia, a jeszcze w innym – że umiera. Jednak we wszystkich trzech ewangeliach Jair skierował do Jezusa te słowa i choć mógł powtórzyć swoją prośbę do Jezusa trzy razy, używając trzech różnych sformułowań, bardziej prawdopodobna jest następna odpowiedź.

Odpowiedź: Autorzy Ewangelii parafrazowali

W innych miejscach ewangelii dialogi są parafrazami, a nie dosłownymi cytatami, i skupiają się na głównych punktach, pomijając szczegóły. Na przykład, skoro ludzie przychodzili przez cały dzień, by słuchać nauk Jezusa, a my możemy przeczytać tę relację w zaledwie pięć minut, to co robili przez resztę czasu? Jak mówi Ewangelia Jana 21:25: „Jest jeszcze wiele innych rzeczy, które Jezus uczynił. Gdyby je wszystkie spisano, sądzę, że nawet cały świat nie pomieściłby ksiąg, które by powstały.” (BSB)

Zastanówmy się nad tym: przeczytanie tego, co powiedział Jair, w dowolnej relacji zajmuje zaledwie około trzech sekund. Czy kiedy Jair przyszedł, rozmawiał z Jezusem tylko przez trzy sekundy, a potem zamilkł? – oczywiście nie sądzimy tak. Oznacza to jednak, że każdy z autorów Ewangelii postanowił pominąć wiele zbędnych szczegółów i po prostu chciał oddać główny sens tego, co powiedział Jair. Niezależnie od tego, jakiego wyrażenia użył Jair – a mógł użyć więcej niż jednego – jego ukochana córka zbliżała się do końca swojego życia.

Pytanie: Dlaczego w Mt 9,24; Mk 5,39 i Łk 8,52 Jezus powiedział, że ona tylko śpi?

Odp.: Najpierw to, co prawdopodobnie nie jest odpowiedzią, a potem sama odpowiedź.

To, co prawdopodobnie nie jest odpowiedzią – stan wegetatywny jest podobny do śmierci

Chociaż termin „sen” jest często używany w odniesieniu do śmierci, może on również oznaczać śpiączkę lub stan wegetatywny. W Ewangelii Marka 5:39 Jezus powiedział: „Dziewczynka nie umarła, tylko śpi”. Jednak w Ewangelii Marka 5:35, kiedy przyjaciele Jaira powiedzieli mu, żeby nie zawracał Jezusowi głowy, ponieważ jego córka zmarła, była ona całkowicie martwa, o ile mogli to stwierdzić.

Odpowiedź:

Jezus chciał podkreślić, że dla Niego śmierć to nic innego jak sen ciała fizycznego.

Pytanie: Czy mógłbyś mi wyjaśnić różnicę między wiarą, która uzdrawia, a wiarą zbawczą, na podstawie fragmentów z Mt 9,22; 28; 29? Na przykład w Mt 9,22 Jezus mówi: „Córko, miej odwagę, twoja wiara cię uzdrowiła”, a w Mt 9,29: „Jezus dotknął ich oczu, mówiąc: «Niech się wam stanie według waszej wiary»”. W Mt 15,28 „Wtedy Jezus rzekł do niej: «Niewiasto, wielka jest twoja wiara, niech się stanie, jak pragniesz»”. I córka ta została natychmiast uzdrowiona. Czy wiara jest czymś naturalnym? Czy wiara przejawiająca się w uzdrowieniach dokonanych przez Jezusa pochodziła od ludzi, którzy zostali uzdrowieni, czy też Bóg poprzez Ducha Świętego obdarzył ich wiarą niezbędną do uzdrowienia, aby Bóg mógł być uwielbiony? W Ef 2,8 czytamy: „Albowiem z łaski bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, a to nie z was samych, lecz jest to dar Boży”. Rozumiem to tak, że wiara jest darem Bożym.

O: Zadałeś głębokie pytanie. Krótka odpowiedź brzmi: istnieje tylko jedna wiara – wiara w Boga. Jednak ta wiara może wyrażać się w uzdrowieniach fizycznych i świętym życiu, a także może zostać zakłócona lub odebrana.

Aby udzielić bardziej wyczerpującej odpowiedzi, przyjrzyjmy się najpierw wierze w ujęciu ogólnym, a następnie jej różnym aspektom. Chociaż wiara obejmuje intelektualną zgodę, List Jakuba 2:19 pokazuje, że jest czymś znacznie więcej – jest zaufaniem. Istnieje słynna opowieść o tym, jak w XIX wieku znany linoskoczek Charles Blondin przechodził po linie nad wodospadem Niagara, pchając taczkę. Ktoś powiedział mu, że wierzy, iż mu się to uda. Odpowiedział, że jeśli naprawdę w to wierzą, to niech wsiądą do taczki. Wiara to nie tylko mówienie „wierzę”, ale gotowość, by wsiąść do taczki. Czy ufamy Bogu na tyle, by być gotowymi wyjść na głupców, gdyby Bóg nie spełnił naszych oczekiwań? Wiara jest godna pochwały, a List do Hebrajczyków 11 podaje wiele przykładów nie tylko intelektualnego wierzenia, ale życia w wierze.
Wiara musi mieć właściwy przedmiot; szczere wierzenie w bożka nigdzie cię nie zaprowadzi, a przynajmniej nie w dobre miejsce. Jeśli ktoś wierzy i praktykuje wiele dobrych rzeczy, ale nie wierzy, że Jezus umarł za nasze grzechy i zmartwychwstał, jego wiara jest daremna, zgodnie z 1 Listem do Koryntian 15:1-8. Nie zostali uzdrowieni dzięki wierze w uzdrowienie, wierze w samych siebie, wierze w jakiegoś świętego, ani nawet wierze w samą wiarę; zostali uzdrowieni dzięki wierze w Jezusa. Ciekawe jest to, że tuż przed tym fragmentem, w Ewangelii Mateusza 9:1-8, Jezus uzdrowił paralityka i nie ma tam żadnej wzmianki o jego wierze, ani właściwie o niczym innym, co go dotyczyło. Możemy łatwo wywnioskować, że jego przyjaciele mieli wystarczająco dużo wiary, by zadać sobie trud przeniesienia go do Jezusa; i choć on sam mógł mieć wiarę, nie jest o tym mowa. Tak więc, choć nie możemy mieć wiary zbawczej za nikogo poza sobą samym, nasza wiara może być skutecznym narzędziem, którego Bóg używa w życiu innych. Z drugiej strony, Jezus postanowił nie dokonywać wielu cudów w Nazarecie z powodu braku wiary mieszkańców, o czym mowa w Ewangelii Mateusza 13:57-58.
Niestety, nasza wiara może być częściowa i niepełna pod względem czasu, szczerości i zakresu.

Wiara tylko na pewien czas: Judasz Iskariota wierzył w Jezusa na tyle, by porzucić swoje dawne życie i pójść za Nim – przynajmniej przez pewien czas. Jednak jeszcze zanim Judasz zdradził Jezusa, kradł z torby z pieniędzmi (J 12,6). Judasz nawet wyruszał wraz z pozostałymi jedenastoma uczniami i głosił na wsi (Mt 10,4-16), ale choć wiara wielu ludzi mogłaby wzrosnąć na widok wielkich cudów, nie miał (a może lepiej powiedzieć: nie chciał mieć) wiary, że Bóg zadba o jego potrzeby finansowe i że nie musi okradać Jezusa i uczniów. Tak więc, mimo że wierzę, iż ci, którzy są prawdziwie zbawieni, nigdy nie mogą zostać „odrzuceni”, wierzę również w biblijne ostrzeżenia, że niektórzy, którzy zostali oświeceni i skosztowali (ale nie jest mowy o „połknięciu”) niebiańskiego daru, mogą odpaść i popaść w wieczne zniszczenie (List do Hebrajczyków 6:4-6).

Nieszczerość a wiara: Niektórzy ludzie, podobnie jak ziarno zasiane na płytkiej glebie, mają wiarę przez pewien czas, ale potem się w nią zaplątują. Mogą być szczerzy i powiedzieć, że już nie mają wiary, albo nieszczerzy i twierdzić, że mają wiarę, ale być hipokrytami. Człowiek może mieć szczerą wiarę zmieszaną z nieszczerością, ale być w tej kwestii szczery. Kiedy Jezus zapytał ojca chłopca opętanego przez demona, czy wierzy, ten odpowiedział: „Wierzę; pomóż mojej niewierze!” (Ewangelia według św. Marka 9:24). Inni nie mają szczerej wiary, a jedynie nieszczerą, jak na przykład Szymon, magik z Dziejów Apostolskich 8:18-22.

Zakres wiary: Niektórzy ludzie potrafią wierzyć Bogu w wielkich sprawach, gdzie nie ma innego wyjścia, ale nie wierzą Mu w drobnych sprawach. Niektórzy, jak Gedeon, mogą mieć ogromną wiarę w to, że Bóg ocali ich w bitwie przy pomocy zaledwie kilku żołnierzy, ale potem nie wierzą, że droga Boża jest najlepszą drogą, zamiast zarabiać pieniądze na posiadaniu bożka, jak to haniebnie uczynił Gedeon w Księdze Sędziów 8:24-27. Podobnie było z Samsonem.
Nie wierzę, że istnieją dwa rodzaje wiary: wiara zbawcza i wiara uzdrawiająca; istnieje tylko jedna wiara (Efezjan 4:5). Jednak ta wiara człowieka, będąca odpowiedzią na Słowo Boże – niczym ziarno z Ewangelii Mateusza 13:12-23 – może wzrastać (zarówno bardzo, jak i tylko trochę), rozmnażać się w innych, ale może też uschnąć i umrzeć, a osoba ta może odstąpić (Ewangelia Mateusza 13:20-21). Jako ostrzeżenie dla nas przyjrzyjmy się czterem przykładom wiary, która umarła:

Jezus nauczał w Ewangelii Mateusza 7:21-23, że będą ludzie, którzy będą głosić ewangelię (przypuszczalnie prawdziwą ewangelię), a nawet czynić cuda w imieniu Jezusa, co – jak zapewne się zgodzicie – wymagałoby wielkiej wiary. Jednak ostatecznie ci ludzie pójdą do piekła, ponieważ byli złoczyńcami. Istotne jest to, że Jezus nie powiedział: „Zapomniałem o was”, „Zgubiłem was” ani „Straciliście swoje zbawienie”. Jezus powiedział raczej do tych złoczyńców o wielkiej wierze: „Nigdy was nie znałem”.

Czy osobie skazanej na piekło może pomóc wiara? Tak, przynajmniej na krótki czas. 2 List Piotra 2:20-22 mówi: „Jeśli bowiem uciekli od zepsucia świata dzięki poznaniu naszego Pana i Zbawiciela, Jezusa Chrystusa, a potem znów dali się w nie wplątać i pokonać, to ich ostateczny stan jest gorszy niż na początku”. Lepiej byłoby dla nich, gdyby nie poznali drogi sprawiedliwości, niż gdyby ją poznali, a potem odwrócili się od przekazanego im świętego przykazania. O nich spełniają się przysłowia: «Pies wraca do swoich wymiocin» oraz «Umyta locha wraca do tarzania się w błocie»”. (BSB) Osoba ta nigdy nie została zbawiona; zawsze była psem lub lochą. A jednak w pewnym sensie „znała” ona naszego Pana i Zbawiciela Jezusa Chrystusa. Jej wiedza wystarczyła nawet, by wyrwać ją z grzesznego życia i wprowadzić w życie pobożne, ale tylko na chwilę.

Wielu ludziom Jezus pomaga tak samo, jak dziewięciu trędowatym z Łukasza 17:11-19. Jezus uzdrowił dziesięciu trędowatych, a jednak tylko jeden, Samarytanin, powrócił i podziękował Jezusowi. „– Czyż nie wszyscy dziesięciu zostali oczyszczeni? – zapytał Jezus. – Gdzie więc jest pozostałych dziewięciu? Czy nikt oprócz tego cudzoziemca nie znalazł się, by powrócić i oddać chwałę Bogu? – Wtedy Jezus rzekł do niego: – Wstań i idź; twoja wiara cię uzdrowiła!” (BSB) Pozostałych dziewięciu rzeczywiście otrzymało fizyczną pomoc i nic nie wskazuje na to, by ich fizyczne uzdrowienie zostało im odebrane. Jednak uzdrowienie fizyczne było wszystkim, co otrzymali; tylko Samarytanin przyszedł do Chrystusa i chwalił Boga. Gdybym miał problem fizyczny i musiał wybierać między wiarą, która uzdrawia, a wiarą, która zbawia, wolałbym wiarę, która zbawia i uzdrawia duchowo, bardziej niż wiarę, która jedynie fizycznie uzdrawia. Bóg daje wiarę, która potrafi jedno i drugie, ale upewnij się, że kładziesz nacisk na Dawcę, a nie tylko na dar.

Nasza wiara musi być wytrwała, jak uczy List Jakuba 1:12; musi być w stanie wytrwać nawet w trudnych warunkach; jednak wiara niektórych trwa tylko przez chwilę, a potem umiera. Myślę, że cała różnica polega na tym, czy wiara jest pielęgnowana przez Ogrodnika (J 15:1b) i czy twoja wiara jest połączona z Winoroślą (J 15:1-8). Posiadanie wiary, nawet wielkiej wiary, nie przetrwa, jeśli nie jest nieustannie pielęgnowana przez Boga. Tak więc, choć wiara jest ważna, ważniejsze jest zbliżanie się do Boga. „A teraz pozostają te trzy: wiara, nadzieja i miłość; ale z nich największa jest miłość” (1 List do Koryntian 13:13 BSB).

Jaka jest jednak rola wiary zbawczej?

Zbawienie jest darem Bożym; nie pochodzi od nas i nie jesteśmy zbawieni dzięki naszej wierze. Zostajemy raczej zbawieni dzięki łasce Bożej, poprzez naszą wiarę, a nie uczynki, jak mówi List do Efezjan 2:8-9. Te trzy rzeczy wynikają z tej krótkiej, ale złożonej pary wersetów:

To dzieło łaski. Nie możemy „zasłużyć” na nasze zbawienie, bo inaczej nie byłaby to łaska.

Dzieje się to przez wiarę. Wiara pełni inną rolę niż łaska. Wiara jest naszą odpowiedzią na Bożą inicjatywę.

Nie dzieje się to przez uczynki. Uczynki nie pełnią tej samej roli co łaska; nie przyczyniają się one w żaden sposób do zasłużenia sobie na zbawienie.

Uczynki pełnią inną rolę niż wiara; nie jesteśmy zbawieni przez uczynki, ale raczej przez wiarę.

Można więc zadać sobie pytanie, czy uczynki mają w ogóle coś wspólnego z zbawieniem. Paweł przewiduje to pytanie i odpowiada na nie w Liście do Efezjan 2:10. Uczynki odgrywają rolę w zbawieniu, ale nie taką, jaką nauczają niektórzy ludzie i wielu katolików. Uczynki są wynikiem naszego zbawienia, a nie jego przyczyną. Nie jesteśmy zbawieni poprzez służbę, lecz zbawieni po to, by służyć. Jeśli te dwie rzeczy nie idą w parze w życiu wierzącego, można by kwestionować, czy dana osoba jest naprawdę wierzącą, tak jak czyni to List Jakuba 2:14-25, jednak pełnią one różne role.

Skoro jednak błędem jest twierdzenie, że uczynki odgrywają w naszym zbawieniu taką samą rolę jak wiara – jak twierdzą niektórzy katolicy – błędem jest również twierdzenie, że wiara odgrywa w naszym zbawieniu taką samą rolę jak uczynki, jak nauczają niektórzy kalwiniści. List do Hebrajczyków 4:2 mówi: „My bowiem również otrzymaliśmy dobrą nowinę, tak jak oni; ale przesłanie, które usłyszeli, nie przyniosło im korzyści, ponieważ nie mieli tej samej wiary, co ci, którzy je przyjęli”. (BSB)

Jeśli chodzi o to, czy ta trwała wiara jest darem Bożym, czy też naszym obowiązkiem, to jest ona jednym i drugim. Bóg obdarza nas wiarą jako darem, a my możemy i powinniśmy prosić o wiarę. Mamy jednak obowiązek wierzyć oraz obowiązek biec z wytrwałością (List do Hebrajczyków 12:1). Mamy obowiązek sprawdzać zarówno samych siebie, jak i naszych nauczycieli (2 List do Koryntian 13:5-6). Możemy jednak polegać na tym, że Bóg pieczętuje wszystkich zbawionych swoim Duchem Świętym, „który jest zadatkiem naszego dziedzictwa aż do odkupienia tych, którzy są własnością Bożą…” (Efezjan 1:14 BSB). Więcej informacji znajdziesz na stronie www.BibleQuery.org w menu po lewej stronie w sekcji „Doktryna”, a następnie w sekcji „Predestynacja”.

Pytanie: Czy w Mk 5:35 i Łk 8:49 Jairus otrzymał nową informację, że jego córka nie żyje?

Odp.: Chociaż możliwe są obie wersje, bardziej prawdopodobne jest, że prawdziwa jest ta pierwsza.

a) Być może Jairus wiedział, że jego córka wkrótce umrze, kiedy wyruszył, by spotkać się z Jezusem, a gdy wracał, powiedziano mu, że jego córka właśnie zmarła.

b) Bardziej prawdopodobne jest jednak, że Jairus mógł już wiedzieć, że jego córka nie żyje lub jest praktycznie martwa, kiedy wyruszył, by spotkać się z Jezusem, a w drodze powrotnej usłyszał w istocie: „Nie zawracaj już głowy Jezusowi, przecież już wiedziałeś, że twoja córka nie żyje”.

Tak czy inaczej, przesłanie skierowane do Jaira brzmiało: „nie zawracaj głowy Jezusowi, bo nawet On nie może nic w tej sprawie zrobić”. Mam nadzieję, że nigdy nie przyjmiemy takiej postawy, tak jak Jair postanowił zachować wiarę i odrzucić takie nastawienie.

Pytanie: Czy w Mt 10,2-5; Mk 3,16-18; Łk 6,13-16; J 1,45-47; 21,2 oraz Dz 1,13 lista dwunastu uczniów różni się, jak sugeruje „Przewodnik po Biblii” Asimova (str. 998)?

Odp.: Nie. Chociaż kolejność jest nieco inna, listy są takie same, o ile przyjmuje się następujące rozumienie.

Szymon Barjona to ta sama osoba co Piotr. Barjona oznacza „bar” (syn) Jony. Szymon to imię hebrajskie, a Piotr to imię greckie.

Mateusz, poborca podatkowy = Lewi, syn Alfeusza, poborca podatkowy z Ewangelii Marka 2:13-17. Lewi to imię hebrajskie. Mateusz to również imię hebrajskie, skrócona forma imienia Maciej. Być może jako poborca podatkowy chciał posługiwać się pseudonimem.

Jakub, syn Alfeusza, to ta sama osoba co Jakub Młodszy z Ewangelii Marka 15:40. Konkordancja Stronga podaje, że Jakub jest zgrecyzowaną formą hebrajskiego imienia Jakub.

Bartłomiej (we wszystkich wykazach) to ta sama postać co Natanael z Ewangelii św. Jana 1:45-47; 21:2. Aramejskie imię Bartłomiej mogło nie być jego imieniem własnym, lecz nazwiskiem pochodzącym z języka aramejskiego ( ), ponieważ oznacza ono „Bar” (syn) Talmai/Tolmai/Talmar. Natanael jest również imieniem aramejskim, oznaczającym „dar Boży”.

Tadeusz to ta sama postać, co Juda, syn Jakuba, z Ewangelii Łukasza 6:16 i Dziejów Apostolskich 1:13, podobnie jak Piotr i Szymon, którzy są tą samą osobą. Być może po ukrzyżowaniu Tadeusz nie chciał być nazywany Judasz, ze względu na potencjalne pomylenie z Judaszem Iskariotą. Judasz to imię hebrajskie. Niektóre greckie rękopisy podają imię Tadeusz, inne „Lebbaeus”, a jeszcze inne „Lebbaeus zwany/nazywany Tadeuszem”. „Lebbaeus” to grecka forma imienia „Lewi”.

Judas Iskariota nie pojawia się w Dziejach Apostolskich 1:13 z oczywistych powodów.

W przypadku pozostałych – Andrzeja, Jakuba, syna Zebedeusza, Jana, Filipa, Tomasza i Szymona Zeloty – podano nam tylko jedno imię.

Można by przypuszczać, że Natanael z Ewangelii św. Jana 1:43-45; 21:2 nie był tą samą osobą co Bartłomiej. Pogląd ten nie oznaczałby błędu w Biblii, a jedynie to, że Natanael był uczniem, ale nie należał do grona dwunastu apostołów.

Pytanie: Dlaczego w Mt 10,9-10 uczniowie nie mieli zabierać ze sobą lasek, a w Łk 9,3 nie mieli zabierać laski, skoro w Mk 6,8-9 mieli zabrać tylko jedną laskę?

Odp.: Chrześcijanie podają trzy różne odpowiedzi, ale trzecia z nich jest najbardziej prawdopodobna.

Wiele podróży: Mogli odbywać wiele podróży. Jednak jedynym powodem, dla którego sugeruje się wiele podróży, jest pogodzenie nakazu zabrania laski z nakazem jej nie zabierania.

Różne greckie słowa: „zaopatrywać się” w Ewangelii Mateusza różni się od „posiadać” w Ewangelii Marka. Mogli zabrać laskę, którą już mieli, ale nie zabierać zapasowej ani niczego innego w tej kwestii. Greckie słowo oznaczające „wziąć/zdobyć” w Ewangelii Mateusza 10:9 może oznaczać „zdobyć” w sensie „nie kupujcie ani nie gromadźcie tych rzeczy”. Greckie słowo w Ewangelii Marka 6:8 oznacza „posiadać”. Trudność z tym poglądem polega na tym, że greckie słowo w Ewangelii Łukasza 9:3 jest po prostu inną koniugacją tego samego greckiego słowa, co w Ewangelii Marka 6:8.

Błąd skryby: Być może w zachowanych kopiach Ewangelii Marka słowo „nie” zostało zastąpione słowem „tylko”. Chociaż we wszystkich zachowanych kopiach występuje słowo „nie”, w języku greckim różnica między „tylko” a „nie” polega na dodaniu dwuliterowego greckiego słowa ei. W książce „Hard Sayings of the Bible” (str. 422–424) wspomniano o błędzie skryby innego rodzaju, gdzie Mateusz zazwyczaj dobrze znał Ewangelię według św. Marka, ale w tym miejscu oparł się na Ewangelii według św. Łukasza. Innymi słowy, wyrażenie „tylko/z wyjątkiem laski” w Ewangelii według św. Marka prawdopodobnie powinno brzmieć „nie laskę”, tak jak w Ewangelii według św. Mateusza i Łukasza.

Pytanie: Czy w Mt 10,9-10 uczniowie nie mieli zabierać ze sobą butów/sandałów, czy też mieli zabrać sandały, jak mówi Mk 6,8-9?

Odp.: Greckie słowo w Ewangelii Mateusza może oznaczać „buty”, podczas gdy greckie słowo w Ewangelii Marka nie może oznaczać butów. Dosłowne tłumaczenie Greena oddaje to słowo w Ewangelii Marka 6:9 jako „ ” – „sandały wiązane pod kostką”. Ewangelia Łukasza 9:3 nie wspomina nic o butach ani sandałach.

Podsumowując, prawdopodobnie mogli zabrać sandały, ale nie buty, które byłyby lepsze na długie podróże. Jest to zgodne z tym, że nie zabierali również lasek.

Pytanie: O czym dokładnie mówi Jezus w Mt 10:22; 24:13 i Mk 13:13, kiedy mówi o wytrwaniu „do końca”?

Odp.: Jest to koniec wielkiego ucisku.

P: W Mk 1:15: „Czas się wypełnił, a Królestwo Boże jest blisko”, użyto greckiego czasownika eggizo w czasie przeszłym, co wskazuje, że Królestwo Boże zbliżyło się, ale jeszcze nie zapanowało. Jednak w Mt 11,4-5 Jezus objawia, że Królestwo jest obecne w czasie i związane z Jego osobą, ponieważ Mateusz nie użył ani wyrażenia „Królestwo Boże”, ani czasownika „eggizo”. Skąd ta różnica między tymi dwiema ewangeliami w odniesieniu do pojęcia Królestwa?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę trzy kwestie.

1) W Ewangelii Marka 1:15, na początku swojej służby, zanim Jezus ogłosił, kim jest, powiedział, że czas się wypełnił (czas przeszły), ponieważ Królestwo Boże jest [teraz] blisko. To czas się wypełnił, a nie Królestwo Boże.

2) Mateusz 11:4-5 w ogóle nie wspomina o Królestwie Bożym, a tym bardziej nie rozstrzyga, czy chodzi o czas przeszły, czy teraźniejszy. Jezus mówił natomiast o dobrej nowinie głoszonej ubogim.

3) Dla nas Królestwo Boże jest blisko, ponieważ znajduje się w nas. Jednak pełne urzeczywistnienie Królestwa Bożego nastąpi dopiero w przyszłości.

Pytanie: W Mt 11,14 i J 1,21 w jaki sposób Jan jest Eliaszem, który ma przyjść?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę cztery kwestie.

1. Sam Eliasz pojawił się podczas Przemienienia Pańskiego i prawdopodobnie pojawi się dosłownie przed powtórnym przyjściem Jezusa, ale Jan Chrzciciel jest inną osobą niż Eliasz.

2. Jan wypełnił rolę Eliasza, o której mowa w Malachiasza 4,5, w związku z pierwszym przyjściem Chrystusa, ale sam Eliasz pojawi się przy drugim przyjściu Chrystusa.

3. Jak zauważa Arndt w książce „Bible Difficulties and Seeming Contradictions” (s. 127), Jezus nie powiedział, że Jan był powracającym starym Eliaszem. Jezus powiedział raczej, że Jan był Eliaszem, który ma przyjść.

4. Justyn Męczennik (ok. 138–165 r. n.e.) w swoim dziele „Dialog z Tryfonem Żydem”, w rozdziale 49, wskazuje, że stwierdzenie, iż jedna osoba „ma ducha innej”, zostało użyte również w innych miejscach Biblii – na przykład gdy Bóg zabrał ducha, który spoczywał na Mojżeszu, i złożył go na Jozuem, oraz gdy Elizeusz otrzymał podwójną porcję ducha Eliasza. Nikt nie zinterpretowałby tych dwóch przykładów jako reinkarnacji ani jako bycia tą samą osobą, ponieważ w obu tych przypadkach starszy i młodszy żyli w tym samym czasie.

Pytanie: Czy fragmenty z Mt 11,14 i J 1,21 potwierdzają reinkarnację Eliasza?

Odp.: Nie. Błędna doktryna reinkarnacji głosi, że człowiek umiera, na zawsze opuszcza swoje stare ciało i powraca w nowym ciele. Eliasz nigdy nie umarł i to on (a nie Jan Chrzciciel) ukazał się Jezusowi podczas Przemienienia Pańskiego. Eliasz powróci w swoim własnym ciele w czasach ostatecznych. Tertulian (198–220 r. n.e.) dobrze odpowiada na to pytanie w dziele „Traktat o duszy”, rozdz. 35, str. 217–218. Dodaje on, że „duch i moc” zostały udzielone jako zewnętrzne dary dzięki łasce Bożej.

Pytanie: Jak wygląda harmonogram środkowego okresu działalności Jezusa w Ewangeliach?

Odp.: Środkowy okres, obejmujący 24 wydarzenia, zawiera dwa cuda nakarmienia i rozciąga się od momentu zabicia Jana Chrzciciela i opuszczenia Galilei przez Jezusa aż do wydarzeń w Cezarei Filipowej. Liczby odnoszą się do wydarzeń, które muszą następować po wydarzeniach oznaczonych poprzednimi numerami. Litery, takie jak a, b, c, odnoszą się do wydarzeń, które mogą występować w dowolnej kolejności. Pogrubione słowa wskazują punkty odniesienia dotyczące czasu, kolejności i miejsca. Podkreślone wersety wskazują fragmenty, które prawdopodobnie nie są ułożone w porządku chronologicznym.

Środkowy okres działalności: Mt 14:13-16:28, Mk 6:30-9:1, Łk 9:11-27, J 6:1-7:9

M1. Opuszczając Galileę, Jezus wraz z uczniami udaje się do Betsaidy. Łk 9,10

M2a. Tłumy odnajdują Jezusa. Łk 9,11

M2b. Na brzegu naprzeciw Kafarnaum Jezus głosi tłumom i uzdrawia. Mt 14,13-14; J 6,1-4

M3. Na trawie (nie w Genezaret) Jezus po raz pierwszy nakarmił tłum: 5 000 mężczyzn, a także kobiety i dzieci, pięcioma bochenkami chleba i dwiema rybami. Byli to Żydzi, którzy spędzili z Jezusem jeden dzień. Zostało 12 koszy. Mt 14,15-21; Mk 6,30-44; Łk 9,12-17; J 6,1-14

M4. W drodze do Genezaretu, podczas czwartej straży nocnej, Jezus i Piotr idą po wodzie. Mt 14:22-36; Mk 6:45-52

M5a. W Genezaret Jezus uzdrawia ludzi. Mt 14,34-36; Mk 6,53-56

M5b. Jezus udaje się na górę. J 6,15

M6a1. W drodze do Kafarnaum, po przepłynięciu 3 lub 3 i 1/2 mili (4,8 lub 5,6 kilometra), uczniowie widzą Jezusa idącego po wodzie. J 6,16-24a

M6a2. Łódź natychmiast dopływa do brzegu. J 6,24b

M6a3. Nad jeziorem koło Kafarnaum Jezus jest chlebem życia. J 6,25-71

M6a4. Aż do Święta Namiotów Jezus pozostaje w Galilei. J 7,1-9

M6b. Faryzeusze krytykują uczniów Jezusa; co jest czyste, a co nieczyste. Mt 15,1-20; Mk 7,1-23

M7. W Tyrze i Sydonie Jezus uzdrawia córkę pewnej kobiety. Mt 15,21-28; Mk 7,24-30

M8. W Dekapolu Jezus uzdrawia głuchoniemego. Mk 7,31-37

M9. W Galilei Jezus uzdrawia i naucza tłumy. Mt 15,29-31; Mk 8,1

M10. Nad brzegiem Morza Galilejskiego Jezus po raz drugi nakarmił kolejny wielki tłum: 4 000 mężczyzn, a także kobiety i dzieci, siedmioma bochenkami chleba i kilkoma małymi rybami. Byli to poganie, którzy przebywali z Jezusem przez trzy dni. Zostało siedem koszy. Mt 15,32-38; Mk 8,2-9

M11. Jezus płynie łodzią do Magadan/Dalmanutha. Mt 15:39; Mk 8:10

M12a. Faryzeusze po raz drugi domagają się znaku z nieba. Mt 16,1-4; Mk 8,11-13

M12b. Jezus mówi o drożdżach i o dwóch nakarmieniach. Mt 16,5-12; Mk 8,14-21

M12c. W Betsaidzie Jezus uzdrawia niewidomego. Mk 8,22-26

M12d. W pobliżu Cezarei Filipowej (gdzie znajdowała się wielka skała) Piotr wyznaje, że Jezus jest Chrystusem. Mt 16,13-20; Mk 8,27-30; Łk 9,18-20

M13. Jezus przepowiada swoją śmierć. Mt 16,21-22; Mk 8,31; Łk 9,21-22

M14. Jezus mówi do Piotra: „Odejdź ode Mnie, szatanie”. Mt 16,23; Mk 8,32-33

M15. Cena naśladowania Jezusa. Mt 16:24-28; Mk 8:34-9:1; Łk 9:23-27

Pytanie: Jakie kluczowe założenia przyjęto w Ewangeliach, aby zapewnić spójność opisu środkowego okresu działalności Jezusa?

Odp.: Oto założenia, które przyjąłem, aby stworzyć tę sekwencję wydarzeń.

a) Ewangelie są ułożone w porządku chronologicznym, jeśli chodzi o środkowy okres służby Jezusa. Chociaż niektóre wydarzenia mogłyby być nieco pomieszane, nie ma powodu, by tak przypuszczać.

b) Niektóre fragmenty z Ewangelii Łukasza, które umieściłem w późniejszym okresie działalności Jezusa, również pasowałyby do tej sekcji.

Pytanie: W Mt 12,30 Bart Ehrman pyta: „Niektóre wypowiedzi Jezusa są oddane w podobny, ale jednak rozbieżny sposób. Jednym z moich ulubionych przykładów tego zjawiska jest para wypowiedzi zawartych w Ewangelii Mateusza 12,30 i Ewangelii Marka 9,40. W Ewangelii Mateusza Jezus oświadcza: «Kto nie jest ze mną, ten jest przeciwko mnie». W Ewangelii Marka mówi: «Kto nie jest przeciwko nam, ten jest za nami». Czy powiedział obie te rzeczy? Czy mógł mieć na myśli obie te rzeczy? Jak obie mogą być prawdziwe jednocześnie? A może jest możliwe, że jeden z autorów Ewangelii pomieszał kolejność tych wypowiedzi?» Jesus, Interrupted, s. 41

Odp.: Szczerze mówiąc, zupełnie nie rozumiem, jak Ehrman mógł uznać to za sprzeczność. W Ewangelii Mateusza 12:22-37 (odpowiadającym Ewangelii Marka 3:20-29) sytuacja ta ma miejsce, gdy przyprowadzono do Jezusa człowieka opętanego przez demona. Znacznie później, przy zupełnie innej okazji, w Ewangelii Marka 9:38-41, Jezus dowiaduje się o kimś innym, kto wypędza demony. Więc oczywiście Jezus mógł mówić różne rzeczy w różnych dniach. Być może Ehrman uznał za sprzeczność, że jeśli ktoś był przeciwny Jezusowi, mógł być również przeciwny Jego naśladowcom, lub odwrotnie. Jednak w Ewangelii Jana 16:3 Jezus przepowiedział, że Jego naśladowcy będą prześladowani i zabijani, ponieważ prześladowcy nie znają Ojca ani Jezusa. W Ewangelii św. Jana 15:18-21 Jezus stwierdził: „Jeśli świat was nienawidzi, wiedzcie, że mnie najpierw znienawidził. Gdybyście byli ze świata, świat by was kochał jako swoich. Ale świat was nienawidzi, ponieważ nie jesteście ze świata, lecz Ja was wybrałem ze świata. Pamiętajcie na słowo, które wam powiedziałem: «Żaden sługa nie jest większy od swego pana». Jeśli Mnie prześladowali, to i was będą prześladować; jeśli zachowali Moje słowo, to i wasze będą zachowywać. Ale będą was tak traktować z powodu Mojego imienia”. Jezus ściśle utożsamił się ze swoimi naśladowcami w Ewangelii Mateusza 25:34-46 w przypowieści o owcach i kozłach. W Ewangelii Jana 15:1-8 Jezus mówi, że jesteśmy w Nim, tak jak latorośle są połączone z winoroślą.

Pytanie: W jaki sposób słowa „kto nie jest przeciwko nam, ten jest za nami” z Mk 9,40 oraz „Nie powstrzymujcie go” z Łk 9,50 mają się do słów z Łk 11,23: „Kto nie jest ze Mną, ten jest przeciwko Mnie”?

Odp.: Istnieją dwie różne odpowiedzi.

Błąd kopisty: W książce „Hard Sayings of the Bible” (str. 466–467) napisano, że praktycznie wszystkie greckie rękopisy starsze niż z VIII wieku w Łk 11,23 zawierają sformułowanie „przeciw wam… za was” zamiast „przeciw nam… za nas”. Książka „When Critics Ask” (str. 390) również zwraca na to uwagę, stwierdzając, że w tym miejscu KJV zawiera błąd, ponieważ oparto się na późniejszych rękopisach. Niezależnie od tego nie ma jednak powodu, dla którego te stwierdzenia miałyby być identyczne, ponieważ zostały wypowiedziane w różnych momentach.

Różne typy ludzi: Osoba, o której mowa w Ewangelii Marka 9:40 i Łukasza 9:50, nie tylko próbowała wypędzać demony, ale faktycznie wypędzała je w imieniu Jezusa. Natomiast w innym miejscu, w Ewangelii Łukasza 11:23, Jezus gani ludzi, którzy twierdzili, że wypędza demony za pomocą Belzebuba.

Niezależnie od tego, człowiek wypędzający demony w imieniu Jezusa był z Jezusem, ponieważ wierzył w Niego, mimo że znajdował się w innym miejscu. Dzisiaj łatwo jest pomyśleć, że ktoś jest inny, ponieważ znajduje się w innym miejscu, należy do innego kościoła chrześcijańskiego lub wywodzi się z innej kultury i postępuje inaczej. Jeśli jednak są oni prawdziwymi braćmi i siostrami w Panu, to są z Jezusem. Nie zapominajmy też, że ludzie z naszej własnej kultury, być może nawet z naszego kościoła, którzy zaprzeczają podstawowym zasadom chrześcijaństwa, są przeciwni Jezusowi, niezależnie od tego, jakie sympatie kulturowe możemy do nich żywić.

Pytanie: Czy w Mt 14,15-21; Mk 6,30-44; Łk 9:12-17; J 6:1-14 Jezus nakarmił 5 000 czy 4 000 osób, jak podają Mt 15:32-38 i Mk 8:2-9? Czy jest to opowieść alegoryczna, dlatego Jezus ją powtórzył? A może wydarzenie to miało miejsce dwukrotnie w rzeczywistości, z różnicami w szczegółach?

Odp.: Nie są to te same opowieści, a obie są dosłownie prawdziwe.

Tych 5 000 mężczyzn wraz z kobietami i dziećmi (Mt 14,21; Mk 6,34-44; Łk 9,12-17) stanowili Żydzi (J 6,14-15), którzy spędzili z Jezusem jeden dzień (J 6,35) i usiedli na trawie po zachodniej (żydowskiej) stronie Morza Galilejskiego. Wykorzystano pięć bochenków chleba i dwie ryby (Mt 14,17; Mk 8,19). Resztki wypełniły 12 koszy (Mt 14,20). Nakarmienie 5 000 osób jest jedynym cudem opisanym we wszystkich czterech ewangeliach.

Czterech tysięcy mężczyzn, a także kobiety i dzieci (Mt 15,38), to prawdopodobnie poganie, którzy przebywali z Jezusem przez trzy dni (Mk 8,2) i siedzieli na suchym lądzie po wschodniej (nieżydowskiej) stronie Morza Galilejskiego. Zużyto siedem chlebów i kilka małych ryb (Mk 8,5.7). Resztki wypełniły 7 koszy (Mk 8,8).

Oba wydarzenia są wspomniane w Ewangelii Mateusza 16:7-11, a także w Ewangelii Marka 6:52. Jezus jest gotów i zdolny zadbać o Żydów, a także jest gotów i zdolny zadbać o pogan.

Niezależnie od tego, czy skupiamy się na nakarmieniu przez Jezusa 5 000 Żydów w Ewangelii św. Jana 6:14-35, czy też widzimy, jak Jezus nakarmił 4 000 prawdopodobnie pogan, albo na obu tych wydarzeniach, jak nauczają Ewangelia św. Mateusza 15:38; 16:7-11 oraz Ewangelia św. Marka 6:52, 8:2-8, musimy zdecydować, czy zdecydujemy się zaufać, że Jezus z Ewangelii również nas będzie karmił na wieki.

Pytanie: Czy w Mt 14,15-21; Mk 6,30-44; Łk 9,12-17 oraz J 6,1-14 obecni byli wyłącznie mężczyźni podczas cudu nakarmienia 5 000 osób rybami i chlebem, o którym mowa w Mk 6,44 i J 6,10?

Odp.: Nie, nie byli to wyłącznie mężczyźni. Greckie słowo andres (w liczbie pojedynczej andros) występuje w tym samym znaczeniu w Mk 6,44; Łk 9,14 i Mt 14,21 i zasadniczo oznacza „mężczyznę”. Jednak Mt 14,19-21 mówi, że oprócz kobiet i dzieci było tam około 5 000 mężczyzn.

W tym więc mieszanym tłumie istnieją dwie możliwości:

a) Liczba mężczyzn i kobiet była mniej więcej równa, a ludzie siedzieli w grupach rodzinnych.

b) Było znacznie więcej mężczyzn niż kobiet i dzieci. Być może więc większość kobiet pozostała w domach.

Pytanie: Cztery ewangelie opowiadają historię nakarmienia ludu przez Jezusa, podając te same szczegóły: (5 bochenków, 2 ryby, 5 000 osób, które jadły, pozostało 12 koszy). (Mt 14:15- ); (Mk 6:38-); (Łk 9:12- ); (J 6:3-). Pytanie brzmi: w jakim stopniu to wydarzenie jest ważne, skoro wszystkie cztery ewangelie opisały je z takimi samymi szczegółami? Jakie prawdy teologiczne się w nim kryją i jakie ma ono znaczenie?

Odp.: To wydarzenie rzeczywiście miało miejsce, choć zawierało ono również celową symbolikę duchową. Tak jak Jezus mógł dokonać cudu i fizycznie nakarmić 5 000 żydowskich mężczyzn wraz z kobietami i dziećmi, tak samo możesz zaufać Jezusowi, że nakarmi cię również duchowo.

P: Czy w Łk 9,52-53 Samarytanie odrzucili Chrystusa i nie przyjęli Go, czy też w J 4,39-40 wielki tłum Samarytan wyszedł na spotkanie Chrystusa?

Odp.: Obie te rzeczy są prawdziwe na trzy różne sposoby.

a) Te dwa wydarzenia miały miejsce w różnych momentach służby Jezusa. Przyjęcie miało miejsce na początku Jego służby, a odrzucenie – pod jej koniec, kiedy Samarytanie wiedzieli już, że Jezus zmierza do Jerozolimy.

b) Miały one miejsce w różnych miejscach; kiedy grupa ludzi, powiedzmy grupa Afrykanów, coś akceptuje, nie oznacza to, że każdy Afrykanin gdziekolwiek musi akceptować tę samą rzecz w ten sam sposób.

c) Jednak nawet wśród Żydów niektórzy przez pewien czas podążali za Jezusem, a potem się od Niego odwrócili. W Ewangelii św. Jana 6:66 czytamy, że niektórzy uczniowie Jezusa zawrócili i nie podążali już za Nim. Wśród nich mogli znaleźć się zarówno Samarytanie, jak i Żydzi.

Uzupełniającą odpowiedź można znaleźć w książce „When Critics Ask” (str. 390).

Pytanie: Co Samarytanie mieli przeciwko Żydom, o czym mowa w Łk 9,52–53?

Odp.: Łączyły ich z Żydami różnice historyczne, teologiczne, religijne, militarne i polityczne.

Historycznie rzecz biorąc, Samarytanie stanowili ludność obszaru stolicy północnego królestwa. Po czasach Salomona porzucili prawdziwe oddawanie czci Bogu i oddawali cześć dwóm złotym cielcom. W okresie wygnania stanowili mieszankę ludzi pozostałych w kraju oraz nieizraelickich osadników sprowadzonych przez Asyryjczyków.

Nehemiasz nie pozwolił im brać udziału w budowie Jerozolimy, a oni byli przeciwnikami jej odbudowy. Apokryficzna Księga Eklezjastyka 50:25-26 wymienia Samarytan, Idumejczyków [Edomitów] i Filistynów jako trzy narody, których Izrael nie znosił.

Z teologicznego punktu widzenia Samarytanie w czasach Jezusa wierzyli, że tylko pięć pierwszych ksiąg Starego Testamentu stanowi Pismo Święte, a dom Boży miał zostać zbudowany na górze Gerizim (w Samarii), a nie w Jerozolimie.

Z religijnego punktu widzenia kult Boga w świątyni jerozolimskiej mieli sprawować kapłani będący potomkami Aarona, wspomagani przez potomków Lewiego. Samarytanie mieli swoich własnych kapłanów i pracowników świątynnych.

Pod względem militarnym, gdy Seleucydzi próbowali zmusić Żydów do składania ofiar greckim bogom, Samarytanie pomagali Seleucydom w prześladowaniu tych, którzy chcieli podążać za Bogiem, a nie czcić bożki. Kiedy do władzy doszedł Machabeusz Jan Hyrkan I, spalił on świątynię samarytańską na górze Gerizim i zniszczył miasto Samarię w 127 r. p.n.e.

Pod względem politycznym Herod Wielki zebrał fundusze na odbudowę świątyni samarytańskiej na górze Gerizim. Jednak gdy Samarytanie dowiedzieli się, że Herod zamierza również odbudować świątynię w Jerozolimie, odmówili przekazania funduszy.

Pytanie: Czy w Mt 16,4 i Mk 8,12 chodzi o to, że ludowi nie zostanie dany żaden znak, czy też że nie zostanie dany żaden znak poza znakiem Jonasza, o którym mowa w Łk 11,29-30?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę trzy kwestie.

1. Chociaż Jonasz doświadczył cudu, mieszkańcy Niniwy go nie widzieli. Jonasz nie dał mieszkańcom Niniwy żadnego cudownego znaku nakazującego im pokutę; mieli tylko Jonasza i jego przesłanie. Jedynym „znakiem”, jaki mieli, nie był cud, który mogli obserwować, lecz człowiek. Jonasz, który głosił mieszkańcom Niniwy, był wszystkim, co mogli zobaczyć. Można by powiedzieć, że przesłanie Jonasza zostało potwierdzone cudem polegającym na tym, że został on połknięty przez wielką rybę i przeżył. Jednak mieszkańcy Niniwy mogli jedynie usłyszeć o tym cudzie; nie widzieli go na własne oczy.

2. Stanowi to kontrast w stosunku do Księgi Wyjścia, gdzie wszyscy Izraelici mogli widzieć cudowną chmurę w dzień i słup ognia w nocy.

3. Jezus przyszedł „na wzór Jonasza”, a nie na wzór Księgi Wyjścia. Jezus nie przyszedł w niebiańskiej chwale i choć dokonywał cudów, które potwierdzały Jego przesłanie, większość ludzi nie widziała tych cudów, a jedynie o nich słyszała.

Podsumowanie: Nagłe pojawienie się Jezusa na scenie było podobne do przybycia Jonasza do Niniwy. Czasami ludzie chcą coś zaakceptować tylko wtedy, gdy dowody mają formę, którą wolą widzieć. Zarówno słuchacze Jonasza, jak i Jezusa musieli wsłuchać się w przesłanie, a nie zamykać oczu i nie dostrzegać tego, czego się nie spodziewali.

Pytanie: Dlaczego w Mt 16,4; Mk 8,12 i Łk 11,29-30 nie dano ludziom żadnych znaków, skoro Jezus dokonał wielu cudów?

Odp.: Chociaż wszyscy słyszeli o cudach, których dokonał Jezus, większość ludzi nie widziała żadnego z nich. Nawet największa publiczność, która była świadkiem cudów – nakarmienia 5 000 osób na trawie i 4 000 na suchej ziemi – stanowiła wciąż niewielką mniejszość wśród ludzi mieszkających wówczas w Palestynie.

Zarówno wtedy, jak i później cuda służą umocnieniu wiary, ale same w sobie rzadko udaje im się nawrócić kogoś z niewiary na wiarę, zwłaszcza jeśli dana osoba nie chce wierzyć. Pamiętajmy, że niektórzy faryzeusze faktycznie widzieli na własne oczy, jak ręka uschniętego człowieka została uzdrowiona, a mimo to nadal nie chcieli pójść za Jezusem.

Pytanie: Jakie były dokładne słowa Jezusa w Mt 16,16; Mk 8,29 i Łk 9,20? W Ewangelii Mateusza 16,16 czytamy: „Ty jesteś Chrystusem, Synem Boga żywego”. W Mk 8,29 czytamy: „Ty jesteś Chrystusem”. W Łk 9,20 czytamy: „Chrystus Boży”. Jaka była prawdziwa treść tego wyznania? I dlaczego występują różnice w odpowiedzi Piotra?

Odp.: Pokazuje nam to, że autorzy ewangelii parafrazowali tekst i nie zawarli w nim wszystkich szczegółów. Oczywiście sformułowanie „Ty jesteś Chrystusem Bożym” stanowi po prostu bardziej szczegółowe rozwinięcie stwierdzenia „Ty jesteś Chrystus ”. Najwięcej szczegółów zawiera Ewangelia Mateusza. Nie wiemy też, czy słowa te padły w języku greckim, czy aramejskim. Papiasz twierdzi, że Mateusz pierwotnie pisał w „języku Hebrajczyków” (aramejskim), podczas gdy pozostali trzej autorzy Ewangelii pisali po grecku. Tak więc, choć znamy znaczenie tego, co oświadczył Piotr, nie znamy dokładnych słów.

Pytanie: Czy w Łk 18,7 nasze modlitwy powinny być nieustanne (ciągłe), czy też Jezus sprzeciwiał się tym, którzy sądzili, że ich modlitwy zostaną wysłuchane dzięki wielu słowom, o czym mowa w Mt 6,7?

Odp.: Obie tezy są prawdziwe. Bóg patrzy na siłę naszej modlitwy, a nie na jej długość. Mamy modlić się nieustannie (1 Tesaloniczan 5:17), ale nie powinniśmy myśleć, że liczą się nieustanne słowa, lecz nasze serce. Podobnie w czasach Nehemiasza mieli oni budować mur dla swojej obrony, ale nie mieli polegać na murze, lecz na Bogu.

P: Czym w Ewangeliach jest „harmonia” dotycząca późniejszej służby Jezusa?

Odp.: Ważne jest, aby odróżnić to, co jest określone jako kolejność, od tego, co może występować w danej kolejności. W przypadku tych 67 wydarzeń cyfry odnoszą się do wydarzeń, które muszą następować po poprzedzających je numerach. Litery, takie jak a, b, c, odnoszą się do wydarzeń, które mogą mieć miejsce w dowolnej kolejności. Pogrubione słowa wskazują na punkty odniesienia dotyczące czasu, kolejności i miejsca. Gdyby ktoś uważał, że ewangelie są ułożone w porządku chronologicznym w odniesieniu do tej części służby Jezusa, nie dostrzegłby żadnych problemów.

Późniejsza działalność: Mt 17:1-20:34, Mk 9:2-10:52, Łk 9:28-19:28, J 7:10-11:57

L1. Po około ośmiu dniach (lub sześciu dniach) Jezus zabrał Piotra, Jakuba i Jana na Górę Przemienienia (prawdopodobnie Górę Tabor). Mt 17,1-8; Mk 9,2-8; Łk 9,28-35

L2. Nie mówcie o tym aż do zmartwychwstania. Mt 17,9; Mk 9,9-10; Łk 9,36

L3. Jezus mówi o Eliaszu. Mt 17,10-13; Mk 9,11-13

L4. Następnego dnia Jezus uzdrawia chłopca cierpiącego na epilepsję, czego nie potrafili uczynić uczniowie. Mt 17,14-21; Mk 9,14-29; Łk 9,37-45

L5. W Galilei Jezus ponownie przepowiada swoją śmierć. Mt 17,22-23; Mk 9,30-32

L6a. W Kafarnaum (na północnym brzegu Jeziora Galilejskiego) Jezus płaci podatek świątynny monetami znalezionymi w pysku ryby. Mt 17,24-27

L6b. W tym czasie uczniowie spierają się o to, kto jest największy (mogło się to zdarzyć wielokrotnie). Mt 18,1-9; Mk 9,33-37; Łk 9,46-48

L6c. Jan i uczniowie nakazują innemu, by przestał wyganiać demony w imieniu Jezusa. Mk 9,38-41; Łk 9,49-50

L6d1. W drodze do Jerozolimy Samarytanie nie przyjmą Jezusa. Łk 9,51-56

L6d2. Podczas wędrówki drogą – poświęcenie ucznia: lisy, śmierć, rodzina. Łk 9,57-62

L6d3. Jezus wysyła siedemdziesięciu dwóch. Łk 10,1-24

L7a1. W Jerozolimie, podczas Święta Namiotów (5. dzień 7. miesiąca), przybywa Jezus. J 7,10-52

L7a2. W Jerozolimie kobieta przyłapana na cudzołóstwie. J 8,1-11

L7a3. Świadectwo Jezusa jest prawdziwe. J 8,12-59

L7b. Jezus uzdrawia niewidomego, który udaje się do faryzeuszy. J 9,1-41

L7c1. Jezus naucza o pasterzu. J 10,1-21

L7c2. Podczas Święta Poświęcenia [zimowego] na terenie świątyni w Jerozolimie Jezus mówi: „Ja i Ojciec jesteśmy jednym”. J 10,22-39

L7c3. Jezus udaje się do miejsca, gdzie Jan Chrzciciel udzielał chrztu. J 10,40-42

L7d1. Pytanie prawnika o to, kto jest moim bliźnim. Łk 10,25-28

L7d2. Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie. Łk 10,29-37

L7d3. [Prawdopodobnie w Betanii w Judei] – oddana Maria i pracowita Marta. Łk 10,38-42

L7e. W Betanii w Judei Jezus wskrzesza Łazarza z martwych. J 11,1-44

L7f. Pewnego dnia Jezus nauczył swoich uczniów, jak się modlić, posługując się Modlitwą Pańską (prawdopodobnie po raz drugi). Łk 11,1-13

L7g1. Jezus wypędza niemego demona, oskarżanego o sprzymierzenie się z Belzebubem. Łk 11,14-26

L7g2. Kobieta błogosławi matkę Jezusa; Jezus nie zgadza się z nią. Łk 11,27-28

L7h. Gdy tłumy się powiększały, Jezus powiedział, że mają tylko znak Jonasza. Łk 11:29-32

L7i1. Światło ciała. Łk 11,33-36

L7i2. W domu faryzeusza wypowiada sześć biad. Łk 11:37-53

L7i3a1. Tymczasem naucza o ujawnianiu w świetle. Łk 12,1-7

L7i3a2. Wyznanie Jezusa przed ludźmi i bluźnierstwo przeciwko Duchowi Świętemu. Łk 12,8-12

L7i3b. Przypowieść o bogatym głupcu. Łk 12,13-21

L7i3c. Przypowieść o czuwaniu na powrót pana. Łk 12,35-48

L7i3d. Proroctwo o podziałach w rodzinach. Łk 12,49-53

L7i3e. Rozpoznawanie znaków czasów. Łk 12,54-59

L7i3f Jezus wspomina o Galilejczykach, którzy zginęli podczas zawalenia się wieży w Siloam. Łk 13,1-9

L7j W szabat Jezus uzdrawia kobietę kaleką. Łk 13,10-17

L6k. Przypowieści o ziarnku gorczycy i drożdżach. Łk 13,18-21

L6l1. Podczas wędrówki przez miasta i wioski – przypowieści o wąskich drzwiach i smutek nad Jerozolimą. Łk 13,22-30

L6l2. W tym czasie smutek Jezusa nad Jerozolimą. Łk 13:31-35

L6m. Pewnego szabatu w domu znanego faryzeusza Jezus uzdrawia człowieka cierpiącego na wodną puchlinę i opowiada przypowieść o wielkiej uczcie. Łk 14,1-24

L6n. Gdy Jezusowi towarzyszyły wielkie tłumy, po raz drugi mówił o kosztach bycia uczniem: o rodzicach, przypowieściach o wieży, królu i soli. Łk 14,25-35

L6o. Nauczanie o małych dzieciach. Mt 18,10-11

L6p. Przypowieść o zagubionej owcy. Mt 18,12-14; Łk 15,1-7

L6q1. Przypowieść o zagubionej monecie. Łk 15,8-10

L6q2. Jezus kontynuował, przypowieść o synu marnotrawnym. Łk 15,11-32

L6r. Przypowieść o sprytnym zarządcy. Łk 16,1-15

L6s. Nauczanie o przebaczeniu i bezlitosnym słudze. Mt 18,15-35

L6t. Nauczanie o Janie i Prawie. Łk 16:16-17

L6u. Podróż z Galilei do Transjordanii. Mt 19,1-2; Mk 10,1

L6v. Nauczanie o rozwodzie. Mt 19:3-12; Mk 10:2-12; Łk 16:18

L6w. Przypowieść o bogaczu i Łazarzu. Łk 16,19-31

L6x. Jezus naucza swoich uczniów o grzechu, opowiada przypowieść o drzewie zasadzonym w morzu oraz przypowieść o obowiązkach sługi. Łk 17,1-10

L6y. W drodze do Jerozolimy, między Galileą a Samarią, Jezus uzdrowił dziesięciu trędowatych (…a gdzie pozostałych dziewięciu?). Łk 17,11-19

L6z. Faryzeusze pytają, w jaki sposób nadejdzie królestwo Boże. Łk 17,20-37

L7a. Przypowieść o wytrwałej wdowie. Łk 18,1-8

L7b. Przypowieść o faryzeuszu i celniku. Łk 18,9-14

L7c. Ludzie przynosili do Jezusa niemowlęta, aby je pobłogosławił; uczniowie ich upomnieli. Mt 19,13-15; Mk 10,13-16; Łk 18,15-17

L7d. Bogaty młodzieniec zadaje pytanie: … ucho igielne. Mt 19,16-30; Mk 10,17-31; Łk 18,18-30

L8. Przypowieść o robotnikach w winnicy. Mt 20,1-16

L9. W drodze do Jerozolimy Jezus przepowiada swoją śmierć i zmartwychwstanie. Mt 20,17-19; Mk 10,32-34; Łk 18,31-34

L10a. Matka Jakuba i Jana przychodzi wraz z nimi, by poprosić Jezusa o coś. Mt 20:20-28; Mk 10:35-45

L10b. Opuszczając Jerycho (prawdopodobnie Stare Jerycho), Jezus uzdrawia dwóch niewidomych, którzy wołają: „Panie, Synu Dawida, zmiłuj się nad nami!” (BSB) Mt 20,29-34

L10c. Wchodząc do Jerycha (prawdopodobnie Nowego Jerycha), Jezus uzdrawia niewidomego Bartymeusza, który woła: „Jezu, Synu Dawida, zmiłuj się nade mną!” (BSB) Mk 10:46-52; Łk 18:35-43

L11a. W Jerychu Jezus spotyka Zacheusza. Łk 19,1-10

L11b. W pobliżu Jerozolimy (oba Jerycha znajdowały się 15–17 mil, 24–27 kilometrów, na północny wschód od Jerozolimy) Jezus opowiada przypowieść o dziesięciu sługach i dziesięciu minach. Łk 19:11-28

L12. Kajfasz i Sanhedryn knują spisek, by zabić Jezusa. J 11,45-53

L13. W związku z tym Jezus udaje się do wsi Efraim. J 11,54

Pytanie: Jakie kluczowe założenia przyjęto w Ewangeliach, aby zapewnić spójność opisu późniejszej działalności Jezusa?

Odp.: Każda interpretacja opiera się na założeniach, a gdyby ktoś inny posłużył się tymi samymi założeniami, stworzyłby bardzo podobną listę. Oto założenia dotyczące poprzedniej sekwencji.

a) Wszystkie ewangelie przedstawiają późniejsze posługiwanie Jezusa w porządku chronologicznym. Chociaż mogłyby być ułożone w innej kolejności, nie ma powodu, by tak przypuszczać.

b) Niektóre fragmenty Ewangelii św. Jana, umieszczone tutaj, mogły dotyczyć środkowej części działalności Jezusa.

c) Następujące wydarzenia miały miejsce tylko raz: Przemienienie Pańskie, przypowieść o zagubionej owcy, bogaty młodzieniec.

d) Wskrzeszenie Łazarza, brata Marii i Marty, miało miejsce mniej więcej w tym samym czasie, gdy Jezus przebywał w ich domu.

Pytanie: Czy Mt 19,16-17; Mk 10,18 i Łk 18,19 dowodzą, że Jezus nie jest Bogiem? (Wspominają o tym muzułmanie)

Odp.: Nie, ale warto tutaj zauważyć, że Jezus łączy fakt, iż człowiek nazwał Go dobrym, z twierdzeniem, że Jezus jest Bogiem. Albo:

a) Jezus był Bogiem i pytał tego człowieka, dlaczego nazwał Go „dobrym”, chyba że uznawał, że Jezus jest Bogiem, albo

b) Jezus zaprzeczał, że jest Bogiem, co wynika z faktu, że nie był całkowicie dobry.

Nie może być tak i tak jednocześnie. Zgadzasz się?

Więc jak to jest? Czy Jezus był całkowicie dobry (i Bogiem), czy nie?

Zgadzasz się więc, że Jezus był wolny od grzechu?

W Biblii, w 2 Liście do Koryntian 5:21, Liście do Hebrajczyków 4:15 oraz 1 Liście Piotra 1:18-19 czytamy, że Jezus nie miał grzechu.

Jezus zapytał nawet w Ewangelii św. Jana 8:46a: „Któż z was może udowodnić, że jestem winny grzechu?”.

Jezus uważał, by nie używać słowa „dobry” lekkomyślnie, a jednak w Ewangelii według św. Jana 10:11 wyraźnie nazwał siebie dobrym pasterzem.

Dla muzułmanów Koran w surze 3:45 mówi, że Jezus był czysty. Muzułmańskie hadisy mówią, że Jezus był wolny od grzechu w Sahih Muslim, tom 4, nr 5837 (str. 1261), w Bukhari, tom 4, księga 55, rozdział 38, nr 641, str. 426 oraz w Bukhari, tom 4, księga 54, rozdział 10, nr 506, str. 324.

Pytanie: Co dokładnie Jezus ma na myśli w Mt 19:16-30; Mk 10:17-31; Łk 18:18-30, mówiąc, że coś jest niemożliwe dla człowieka, ale wszystko (w tym i to) jest możliwe u Boga?

Odp.: Wejście do królestwa niebieskiego (zbawienie) jest zarówno trudne, jak i niemożliwe bez Boga. Przyjrzyjmy się najpierw konkretnemu przypadkowi tego bogatego młodzieńca, a następnie ogólnym sytuacjom, aby dostrzec dwa zastosowania.

Ten bogaty młody władca na pierwszy rzut oka wydawał się całkiem dobry, znając Prawo Boże. Nie osiągnął jednak sprawiedliwości niezbędnej do wejścia do nieba, ponieważ pokazał, że gdyby musiał wybierać między swoim bogactwem a pójściem za Jezusem, nie byłby w stanie zrezygnować z bogactwa.

Pierwszym wnioskiem jest to, że bogatym ludziom często trudniej jest być na tyle prawymi, by dostać się do nieba, ponieważ tak trudno im zaufać Bogu, jeśli oznacza to, że muszą zrezygnować ze swoich bogactw. Abraham był bardzo bogaty i trafił do nieba, więc to nie same bogactwa stanowią problem. To miłość do pieniędzy jest źródłem wszelkiego zła.

Jednak uogólniając jeszcze bardziej, ludzie niezamożni również mają problemy. Ludzie mogą pokładać ufność we własnych zdolnościach lub pragnąć swoich grzesznych nawyków, mniejszych miłości, a nawet nienawiści do tego stopnia, że gdyby Jezus wezwał ich, by porzucili to wszystko i poszli za Nim, nie zrobiliby tego.

W rzeczywistości drugie zastosowanie tego fragmentu polega na tym, że 100% wszystkich ludzi, którzy kiedykolwiek żyli – z wyjątkiem Jezusa – nie osiąga sprawiedliwości niezbędnej do pójścia do nieba. Nawet gdyby Bóg przebaczył nam wszystkie nasze przeszłe grzechy i powiedział: „po prostu nie grzeszcie od tej chwili, a pójdziecie do nieba”, nawet wtedy nie udałoby nam się to. Nasze serca nie są doskonałe; mamy grzeszną naturę i potrzebujemy oczyszczenia.

Zatem ze względu na nasze serca ludzie nie mogą dostać się do nieba; a gdyby na tym kończyła się ta historia, niebo byłoby puste. Jednak to, co jest niemożliwe dla ludzi, jest możliwe dla Boga. Chociaż nasze serca nie są doskonałe, zgrzeszyliśmy w przeszłości i nadal będziemy grzeszyć w przyszłości, Bóg, dla którego wszystko jest możliwe, stworzył drogę, dzięki której grzeszny człowiek może dostać się do nieba. Tą drogą jest Jezus Chrystus. To trochę tak, jak w przypadku mężczyzny, który przyszedł do Jezusa, by uzdrowił jego syna, a Jezus zapytał go, czy wierzy. Mężczyzna odpowiedział: „Wierzę; pomóż mojej niewierze!”. Powinniśmy być szczerzy i uczciwi wobec Boga, ale częścią tej uczciwości jest wyznanie przed Nim, kiedy jesteśmy nieszczerzy i hipokrytyczni.

Ten bogaty młody władca mógłby powiedzieć: „Jezu, przepraszam, ale po prostu nie mogę teraz zrezygnować z moich bogactw; jestem ich niewolnikiem. Zmiłuj się nade mną, uwolnij mnie z niewoli grzechu i przejmij kontrolę nad moim życiem, takim jakim jest, abym mógł za Tobą podążać”. Zamiast tego jednak ten bogacz odwrócił się i odszedł. Corrie ten Boom była chrześcijanką, która przeżyła nazistowski obóz koncentracyjny w Bergen-Belsen. Pewnego razu po wojnie, kiedy przemawiała o miłości Bożej, po zakończeniu wystąpienia podszedł do niej mężczyzna, by uścisnąć jej dłoń. Rozpoznała w nim jednego z okrutnych strażników obozu koncentracyjnego. Po wojnie nawrócił się on na Chrystusa, ale Corrie, pomimo słów, które właśnie wypowiedziała do wszystkich, nie mogła się zmusić, by uścisnąć mu dłoń. W duchu modliła się: „Jezu, nie potrafię mu wybaczyć. Daj mi swoje przebaczenie”. Wtedy, co było niewiarygodne, wyciągnęła rękę i mogła uścisnąć mu dłoń. (The Hiding Place, str. 238)

W naszym zamożnym społeczeństwie my, chrześcijanie, czasami łatwo zapominamy o ważnej koncepcji naszej ogromnej zależności od Boga. Jeśli myślisz, że możesz osiągnąć wszystko, co musisz zrobić, bez Boga, to cele, do których dążysz, są zbyt niskie. Jedną z zalet ludzi ubogich – rozumianych jako ci, którzy nie wiedzą, jak będą się wyżywić za dwa dni – jest to, że zdają sobie sprawę, iż prawdziwa samodzielność jest dla nich jedynie iluzją. W rzeczywistości jednak samodzielność jest iluzją dla każdego.

Pytanie: Czy w Mt 20,20 to matka Jakuba i Jana zwróciła się z tą prośbą do Jezusa, czy też to Jakub i Jan złożyli tę prośbę, jak podaje Mk 10,35?

Odp.: Zarówno matka, jak i synowie przyszli do Jezusa. W Mt 20,22 Jezus natychmiast pyta, czy wy (tj. zwracając się do Jakuba i Jana) jesteście w stanie wypić kielich, który On sam wypije. Oni (synowie) odpowiedzieli, że są w stanie.

P: Dlaczego w J 14,2 Jezus poszedł przygotować dla nich miejsce, skoro niebo zostało dla nich przygotowane od założenia świata, jak mówi Mt 25,34?

Odp.: Bóg istnieje zarówno w czasie, jak i poza nim. Jeszcze zanim czas się rozpoczął, Bóg wiedział, kto pójdzie do nieba, co zakłada, że Bóg wiedział, iż przygotuje dla nich miejsce. Śmierć Jezusa była konieczna, aby otworzyć niebo dla wszystkich, którzy mieli tam trafić.

Prosta analogia: kiedy para adoptuje dziecko, musi przygotować dla niego dom. Dom jest już zbudowany, ale para może kupić łóżeczko lub łóżko, jedzenie, a może nawet dekoracje na uroczystość.

Ponadto 1 List do Koryntian 3:11-15 pokazuje, że różni ludzie otrzymują różne nagrody w niebie.

Pytanie: Czy w Mt 20,29-34 Jezus uzdrowił dwóch niewidomych, opuszczając Jerycho, czy też jednego niewidomego, jak podaje Mk 10,46-52?

Odp.: Istnieją dwie możliwości.

Dwa wydarzenia: Jezus mógł uzdrowić niewidomego Bartymeusza, a także uzdrowić dwóch innych niewidomych mężczyzn – albo przed, albo po Bartymeuszu. Skoro Jezus uzdrowił przynajmniej jednego niewidomego, rzeczywiście byłoby dziwne, gdyby mieszkańcy miasta wiedzieli o tym, a żaden inny niewidomy nie zwrócił się do Jezusa o uzdrowienie. Prawdopodobnie Jezus uzdrowił w Jerychu nawet więcej osób, niż odnotowali autorzy Ewangelii. W książce „When Critics Ask” (str. 353) napisano, że gdyby Jezus uzdrowił jednego niewidomego wchodzącego do Jerycha, a ktoś to widział i opowiedział o tym innym, można być pewnym, że zanim Jezus opuścił Jerycho, czekali na Niego inni niewidomi.

Jedno wydarzenie: Ewangelia Marka 10:46-52 wymienia tylko jednego z niewidomych (Bartymeusza). Być może Marek nie był świadomy, że było tam dwóch niewidomych. Oczywiście, jeśli było dwóch niewidomych, z których jeden nazywał się Bartymeusz, to stwierdzenie, że był jeden niewidomy, jest poprawne, ale nieprecyzyjne.

Więcej informacji na temat dwóch miast o nazwie Jerycho znajdziesz w następnym pytaniu.

Pytanie: Czy w Mt 20,29-34 i Mk 10,34-52 Jezus uzdrowił niewidomych opuszczając Jerycho, czy też wchodząc do niego, jak podaje Łk 18,35?

Odp.: Było to prawdopodobnie jedno wydarzenie, które miało miejsce podczas podróży Jezusa między dwoma miastami o nazwie Jerycho.

Stare Jerycho (Tell es-Sultan) leży na północny zachód od współczesnego Jerycha (er-Riha). Zostało zniszczone przez Jozuego, ale odbudowane, jak podaje 1 Król. 16:34. W czasach Jezusa mieszkali tam głównie Żydzi.

Jerycho z Nowego Testamentu (w Tulul Abu el-’Alayiq) było przede wszystkim miastem pogańskim, zbudowanym wokół zimowego pałacu Heroda Wielkiego, który zmarł tam około 4 r. p.n.e. Miejsce to znajduje się około 3/4 do 1 mili (1,2 do 1,6 kilometra) na południe lub południowy zachód od starego Jerycha. Pałac zimowy posiadał dwa baseny, dużą łaźnię rzymską oraz sześć prywatnych mykwa, czyli miejsc służących do rytualnego obmywania się Żydów. Mapę przedstawiającą pałac i baseny nowego Jerycha można znaleźć w „New International Dictionary of the Bible” na stronach 511–512.

Pytanie: Czym w Ewangeliach jest „harmonia” dotycząca Wielkiego Tygodnia, czyli ostatniego tygodnia przed Zmartwychwstaniem?

Odp.: Ważne jest, aby odróżnić to, co jest określone jako kolejność, od tego, co może występować w danej kolejności. W przypadku tych 104 wydarzeń numery odnoszą się do wydarzeń, które muszą następować po poprzedzających je numerach. Litery, takie jak a, b, c, odnoszą się do wydarzeń, które mogą mieć miejsce w dowolnej kolejności. Pogrubione słowa wskazują na punkty odniesienia dotyczące czasu, kolejności i lokalizacji. Gdyby ktoś uważał, że wszystkie ewangelie w tej sekcji są ułożone chronologicznie, nie dostrzegłby żadnych problemów.

Tydzień Męki Pańskiej: Mt 21:1-27:66, Mk 11:14-15:47, Łk 19:29-23:56, J 12:11-19:42

P1. W Betanii, sześć dni przed Paschą, dzień przed triumfalnym wjazdem, Jezus uczestniczy w uczcie wydanej na Jego cześć w domu Szymona trędowatego, gdzie Maria pełniła służbę. Łazarz również tam leży przy stole. Jezus zostaje po raz drugi namaszczony przez Marię pół litrem nardu, wartego roczną pensję, z alabastrowego naczynia. (Należy zauważyć, że chodzi o miasto, w którym mieszkał Łazarz, a nie o dom.) Judasz Iskariota i uczniowie narzekają. J 12,1-12a; Mt 26,6-13; Mk 14,3-9

P2. Jezus w Betfage na Górze Oliwnej. Mt 21,1; Mk 11,1-6; Łk 19,29-34

P3. Jezus każe im przyprowadzić młodego osła i jego matkę. Mt 21,2-6; Mk 11,2-6; Łk 19,29-34

P4. Uczniowie wracają z osłem i osiołkiem. Mt 21,7a; Mk 11,7-10; Łk 19,35; J 12,14-15

P5. W Niedzielę Palmową – triumfalny wjazd. Mt 21,7b-11; Mk 11,7-11a; Łk 19,35-44; J 12,12b-19

P6a. Jezus przepowiada swoją śmierć, a Ojciec przemawia z nieba. J 12,20-50

P6b. Jezus spędza noc w Betanii. Mk 11,11b

P6c. [Niedziela lub poniedziałek, albo oba dni] Jezus po raz drugi wypędza handlarzy ze świątyni. Mt 21,12-13; Łk 19,45-48

P6d1. W świątyni Jezus uzdrawia niewidomych i chromych. Mt 21,14-16

P6d2. Jezus spędza noc w Betanii. Mt 21,17

P7. Wczesnym rankiem następnego dnia [poniedziałek lub wtorek], wracając do Jerozolimy, Jezus przeklina drzewo figowe. Mk 11,12-14. Należy zauważyć, że jest to druga wizyta Jezusa w świątyni.

P8. Wczesnym rankiem [we wtorek lub w środę] Jezus po raz drugi przeklina drzewo figowe. Mt 21,18-19a

P9a. Drzewo figowe natychmiast usycha. Mt 21,19b-22

P9b. Drzewo figowe usycha. Mk 11,20-25

P10. Jezus wchodzi do świątyni, rozmawia o władzy (Mt 21,23-32) i po raz trzeci wypędza handlarzy. Mk 11,15-18 (Uwaga: byłoby dziwne, gdyby Jezus jednego dnia ich wypędził, a następnego pozwolił im tam pozostać).

P11. Wieczorem opuszczają miasto. Mk 11,19

P12. Pewnego dnia [we wtorek lub środę] w świątyni Jezus jest pytany o swoją władzę. Mk 11,27-33; Łk 20,1-8

P13. Przypowieść o dzierżawcach. Mt 21:33-46; Mk 12:1-12; Łk 20:9-19

P14. Jezus opowiada przypowieść o uczcie weselnej. Mt 22,1-14

P15a. Faryzeusze i herodianie pytają o płacenie podatku cesarzowi. Mt 22,15-22; Mk 12,13-17; Łk 20,20-26

P15b. Saduceusze pytają Jezusa o zmartwychwstanie. Mt 22,23-33; Mk 12,23-27; Łk 20,27-39

P16. Po saduceuszach jeden z faryzeuszy pyta o największe przykazanie. Mt 22,34-40; Mk 12,28-33

P17a. Nikt już nie zadawał Jezusowi żadnych pytań. Mt 22,46; Mk 12,34; Łk 20,40

P17b. Gdy faryzeusze byli razem, Jezus zadał pytanie dotyczące Psalmu 110,1. Mt 22,41-45; Mk 12,35-37; Łk 20,41-44

P18a. Jezus gani uczonych w Piśmie i faryzeuszy. Mt 23; Mk 12,38-40; Łk 20,45-47

P18b. Jezus obserwuje ofiarę wdowy. Mk 12,41-44; Łk 21,1-4

P19. Opuszczając świątynię, Jezus przepowiada jej zniszczenie. Mt 24,1-2; Mk 13,1-2; Łk 21,5-6

P20. Na Górze Oliwnej Jezus naucza o czasach ostatecznych. Mt 24,3-44; Mk 13,3-37; Łk 21,7-36

P21. Każdego dnia Jezus naucza w świątyni, a noc spędza na Górze Oliwnej. Łk 21,37-38

P22. Trzy przypowieści o powrocie Pana. Mt 24,45–25,30

P23a. Nauka o sądzie nad owcami i kozłami przed tronem Jezusa. Mt 25,31-46

P23b. Dwa dni przed Paschą arcykapłani i starsi knują spisek, by pojmać Jezusa. Mt 26:1-5; Mk 14:1-2; Łk 22:1-2

P24. Judasz potajemnie rozmawia z kapłanami, aby zdradzić Jezusa. Mt 26,14-16; Mk 14,10-11; Łk 22,2-6

P25. Pierwszego dnia Święta Przaśników przygotowują Ostatnią Wieczerzę. Mt 26:17-19; Mk 14:12-16; Łk 22:7-13

P26. Jezus myje stopy swoim uczniom. J 13,1-18

P27. W dużej sali na piętrze (Mk 14,15) spożywają Wieczerzę Pańską. Mt 26,20-29; Mk 14,17-25; Łk 22,14-23; 1 Kor 11,23-26

Str. 28. Jezus mówi, że Judasz Go zdradzi. J 13,18-28a

P29. Nowe przykazanie Jezusa, byśmy się wzajemnie miłowali. J 13,31-35

P30. W trakcie Ostatniej Wieczerzy Judasz odchodzi. J 13,28b-30

P31. Albo podczas Ostatniej Wieczerzy, albo wkrótce po niej, kolejna kłótnia o to, kto jest największy. Łk 22,24-30

P32a1. Po odejściu Judasza, w drodze na Górę Oliwną, Jezus przepowiada, że Piotr trzykrotnie się Go wyrzeknie. Mt 26,30-35; Mk 14,26-31; Łk 22,31-38; J 13,36-38

P32a2. W Ogrodzie Getsemani na Górze Oliwnej. Mt 26,36-46; Mk 14,32-43a; Łk 22,39-46

P32b. Od Ostatniej Wieczerzy do Góry Oliwnej – przemowa Jezusa. J 14,1–16,33

P33. Modlitwa Jezusa przed aresztowaniem. J 17,1-26

P34. Gdy Jezus kończy modlitwę, przechodzą przez dolinę Kidron i wchodzą do gaju oliwnego. J 18,1

P35. Aresztowanie Jezusa. Mt 26,47-56; Mk 14,43b-52; Łk 22,47-53; J 18,2-11

P36. Udają się do domu Annasza, teścia arcykapłana Kajfasza. Łk 22,54; J 18,12-13.

P37. Jezusa wysłano do domu Kajfasza. J 18,24. Mt 26,56-57 i Mk 14,51-53 pomijają poprzednie wydarzenia i wspominają jedynie o tym.

P38a1. Na dziedzińcu arcykapłana lub w jego pobliżu Jezus jest sądzony przez Sanhedryn. Mt 26,57-68; Mk 14,53-65; Łk 22,66-71; J 18,12-14; J 18,19-23

P38b1. Ponieważ „ten uczeń” [Jan] był znany arcykapłanowi, wszedł na dziedziniec. Następnie wyszedł na zewnątrz, zwrócił się do dziewczyny/służącej/służby pełniącej dyżur i wprowadził Piotra przez drzwi. J 18,15-16

P38b2. Pierwsze oskarżenie: Na dziedzińcu jedna z dziewcząt/służek/służebnic arcykapłana, która stała przy drzwiach, podeszła do niego (Mt), przeszła obok (Mk) i spojrzała na Piotra w blasku ognia, po czym powiedziała mu, że był z Jezusem. Piotr ogrzewał się na dziedzińcu. Mt 26,69; Mk 14,66-67; Łk 22,54-56; J 18,17a

P38b3. Pierwsze zaparcie się: Piotr zaparł się Jezusa, mówiąc: „Kobieto, nie znam Go” (Łk), „Nie wiem, o czym mówisz” (Mt) lub „Nie wiem ani nawet nie rozumiem, o czym mówisz” (Mk) przed wszystkimi (Mt). Mt 26,70; Mk 14,68; Łk 22,57; J 18,17

P38b4. Druga runda oskarżeń: Następnie Piotr udał się do bramy (Mt), a inna dziewczyna [allu] powiedziała do tłumu: „Ten człowiek był z Jezusem z Nazaretu” (Mt). Piotra oskarżono: „Ty też jesteś jednym z nich”. (Łk) Służąca (Mk), widząc ponownie Piotra, rzekła do tłumu: „Ten człowiek jest jednym z nich” (Mk). Piotra zapytano: „Czy ty też nie jesteś jednym z Jego uczniów?” (J) Mt 26,71; Mk 14,69; Łk 22,58a; J 18,25a

P38b5. Drugie zaparcie się: Piotr pod przysięgą rzekł: „Nie jestem” (J), „Człowieku [anthrope], nie jestem” (Łk), „Nie znam tego człowieka!” (Mt) i po raz drugi zaparł się Jezusa. Mt 26,72; Mk 14,70a; Łk 22,58b; J 18,25b

P38b6a. Trzecia runda oskarżeń: Około godziny później (Łk) stojący w pobliżu [niewielki tłum?] twierdzili, że Piotr jest jednym z nich, i wspomnieli o jego galilejskim akcencie. Mt 26:73; Mk 14:70b; Łk 22:59

P38b6b Jeden ze sług arcykapłana, krewny mężczyzny, któremu Piotr odciął ucho, zarzucił Piotrowi, że widział go w gaju oliwnym. J 18,26

P38b7. Trzecie zaparcie się: Piotr przeklął i rzekł: „Człowieku, nie wiem, o czym mówisz” (Łk), „Nie znam tego człowieka!” (Mt) lub „Nie znam tego człowieka, o którym mówisz!” (Mk, J), i po raz trzeci zaparł się Jezusa. Natychmiast, gdy jeszcze byli w domu, zapiał kogut. Jezus spojrzał na Piotra (Mt 26,74-75; Mk 14,71-72; Łk 22,60-62; J 18,27).

P38c. Judasz powiesił się. (Lina pękła albo przed, albo po jego śmierci.) Ciało spadło i pękło. Arcykapłani kupili pole, na którym leżało ciało Judasza. Pole to nazywało się Akeldama. Mt 27,1-10; Dz 1,18-19

P38a2. Żołnierze szydzą z Jezusa, biją Go i zakrywają Mu oczy. Łk 22:63-65

P39. O świcie rada żydowska zapytała Jezusa (lub zapytała Go ponownie): „Jeśli jesteś Chrystusem, powiedz nam”. I podjęli decyzję. Mt 27:1; Mk 15:1; Łk 22:66-71

P40a. Było już wczesne rano, a Jezus w towarzystwie kapłanów opuścił dom Kajfasza i udał się na proces przed rzymskim namiestnikiem Poncjuszem Piłatem. Mt 27:2; Mk 15:1; Łk 23:1; J 18:28-38.

P40b. W noc poprzedzającą proces przed Piłatem jego żona miała sen, w którym nie chciała mieć nic wspólnego z potępieniem Jezusa. Mt 27:19

P41. Proces Jezusa przed Piłatem. Mt 27:11-14; Mk 15:1-15; Łk 23:1-6; J 18:28-37

P42. Piłat wysyła Jezusa do Heroda. Łk 23,7-11a

P43a. Herod odsyła Jezusa z powrotem do Piłata. Łk 23,11b-12

P44. Jezus zostaje zwrócony Piłatowi. Łk 23,13-16

P45. Piłat oświadcza, że nie ponosi odpowiedzialności za Jego krew, zwraca się do tłumu i uwalnia Barabasza. Mt 27,15-26; Łk 23,17-25; J 18,38-40

P46. Rzymscy żołnierze biczują i wyśmiewają Jezusa, a następnie zakładają Mu purpurowo-szkarłatną szatę i koronę cierniową. Mt 27,27-31a; Mk 15,16-20a; J 19,1-3

P47. Piłat ponownie wychodzi do Żydów. J 19,4-15

P48. Jezusa odprowadzono na ukrzyżowanie. Mt 27,31b; Mk 15,20b; Łk 23,26a; J 19,16

P49. Jezus [początkowo] niósł swój krzyż. J 19,17a

P50. Szymon z Cyreny [następnie] zostaje zmuszony do niesienia krzyża Jezusa. Mt 27:32; Mk 15:21; Łk 23:26b

P51. Jezus mówi: „Córki jerozolimskie, nie płaczcie nade mną, ale płaczcie nad sobą i nad waszymi dziećmi…” Łk 23:28-31

P52a. Na Golgocie o trzeciej godzinie [9:00 rano] Jezus zostaje ukrzyżowany. Mt 27:33; Mk 15:22,25; Łk 23:33; J 19:16b-22

P52b. Napisano trójjęzyczny napis nad głową Jezusa. Mt 27,37; Mk 15,26; Łk 23,38

P52c. Obok Jezusa ukrzyżowano dwóch przestępców. Mt 27,38; Mk 15,27; Łk 23,32-33

P53a. Jezus mówi: „Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią”. Łk 23,34a

P53b. Niektórzy oferują Jezusowi napój, ale On odmawia. Mt 27,34; Mk 15,23

P53c. Losowanie ubrań. Mt 27:35-36; Mk 15:24; Łk 23:34b; J 19:23-24

P54a. Jezus rzekł: „Niewiasto, oto syn twój… Oto matka twoja”. J 19,25-27

P54b. Inni mówią: „Innych ratował; niech teraz ratuje siebie…”. Mt 27,40-43; Mk 15,29-30; Łk 23,35a

P54c. Kapłani również szydzą z Jezusa. Mk 15:31-32; Łk 23:35b

P54d. Żołnierze szydzą z Jezusa na krzyżu. Łk 23, 36-37

P54e.1 Złodziej po lewej stronie obraża Jezusa. Mt 27,44; Łk 23,39

P54.e.2 Złodziej po prawej stronie broni Jezusa. Łk 23:40-43a

P54.e.3 Jezus mówi: „…dziś będziesz ze Mną w raju”. Łk 23:43b

P54.f. Jezus mówi: „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?”. Mt 27,45-47; Mk 34-36

P54.g. Jezus mówi: „Pragnę”. J 19,28-29. Po raz drugi podano Mu napój w gąbce. Mt 27,48

P54.h Niektórzy czekają, czy przyjdzie Eliasz. Mt 27,49

P54.i. Ciemność od około szóstej godziny aż do dziewiątej. Mk 15,33; Łk 23,44-45a

P55a. Jezus mówi: „Wykonało się”. J 19,30

P55b. Tuż przed śmiercią Jezus mówi: „Ojcze, w Twoje ręce powierzam Ducha mojego”. Łk 23:46a

P56a. Jezus umiera. Mt 27,50; Mk 15,37; Łk 23,46b

P56b. W tym momencie zasłona świątynna rozdarła się na dwoje. Mt 27,51a; Mk 15,38-39; Łk 23,45b (także Thallus 52 r. n.e.)

P56c. Nastąpiło trzęsienie ziemi, groby się otworzyły i pojawili się zmarli. Mt 27,51b-53.

P57a. Żołnierze łamią nogi złoczyńcom, ale nie Jezusowi. J 19,31-37

P57b. Setnik mówi, że z pewnością był to człowiek sprawiedliwy. Łk 23:47-49

P57c. Setnik mówi: „To był Syn Boży!” Mt 27:54; Mk 15:39

P57d. Obserwowało to wiele kobiet. Mt 27,55-56

P58. Gdy zapadł wieczór, Józef z Arymatei poprosił Piłata o ciało Jezusa. Mt 27,57-58; J 19,38

P59a. W grobie Józefa z Arymatei Józef i Nikodem pochowali ciało Chrystusa, a grób zamknięto kamieniem. Mt 27,59-61; Mk 15,42-47; Łk 23,50-54; J 19,39-42

P59b. Przed szabatem kobiety kupują wonności. Łk 23:55-56

P59c. Piłat zgadza się na wystawienie straży żołnierskiej przy grobie. Mt 27,62-65

P60. Grobowiec został zapieczętowany i postawiono przy nim straż. Mt 27,66

Pytanie: Jakie kluczowe założenia przyjęto w Ewangeliach, aby zapewnić spójność opisu Wielkiego Tygodnia?

Odp.: Jeśli zastosuje się te założenia, powinno się udać stworzyć bardzo podobną harmonizację Wielkiego Tygodnia Jezusa.

a) Jezus opuścił Jerozolimę na więcej niż jedną noc.

b) Jezus co najmniej dwukrotnie wygnał handlarzy ze świątyni.

c) Jezus przeklął drzewo figowe dzień przed tym, jak uschło, a także następnego dnia.

d) Wszystko w Ewangeliach jest ułożone w porządku chronologicznym w odniesieniu do Wielkiego Tygodnia, z wyjątkiem Mt 26,6-13; Mk 14,3-9; Łk 22,46; Łk 22,54-62 oraz Łk 23,38.

Pytanie: Czy w Mt 21,1-3; Mk 11,4-7; Łk 19,30 i J 12,13-15 Jezus jechał na osiołku czy na osiołku?

Odp.: To nie jest odpowiedź: Niektórzy zastanawiali się, czy chodziło o jedno zwierzę, czy o dwa, ponieważ greckie słowo kai może oznaczać „i” lub „nawet/mianowicie”. Hebrajskie słowo w Księdze Zachariasza 9:9 również oznacza albo „i”, albo „lub”. Więcej na ten temat można znaleźć u Arndta w książce „Bible Difficulties and Seeming Contradictions” (Trudności biblijne i pozorne sprzeczności), str. 180. Jednak, jak pokazuje kolejna część, naprawdę były to dwa zwierzęta.

Odpowiedź: Były to dwa zwierzęta, ponieważ w opisie triumfalnego wjazdu w Ewangelii Mateusza 21:4-7 mowa jest zarówno o matce, jak i o źrebaku. Osiołek musiał być dość młody, ponieważ nigdy wcześniej nie był dosiadany. Najwyraźniej nie oddzielono matki od osiołka, lecz przyprowadzono również matkę. Z naturalnego punktu widzenia ludzie postąpiliby tak, aby uspokoić młode zwierzę. Jeśli osiołek był z matką, a matka nie przejmowała się tym, że na nim jechano, to osiołek również nie przejmowałby się tym. Czy istnieje lepszy sposób na poprowadzenie młodego, nerwowego zwierzęcia niż pozwolenie mu podążać za matką?

Poza Biblią również Justyn Męczennik (piszący ok. 138–165 r. n.e.) wspomina o zabraniu matki osła wraz z osiołkiem w swoim „Dialogu z Tryfonem Żydem”, rozdz. 53 (ANF, tom 1, str. 222).

Pytanie: Czy w Mt 21,12–13; Mk 11,11–17 i Łk 19,37–46 Jezus wygnał handlarzy ze świątyni w niedzielę czy w poniedziałek?

Odp.: Ewangelię Mateusza 21:12-13 i Ewangelię Łukasza 19:37-46 nie precyzują, czy Jezus wygnał handlarzy w tym samym dniu, co triumfalny wjazd (niedziela), czy też następnego dnia. Jednak Ewangelia Marka 11:11-17 wskazuje, że miało to miejsce następnego dnia.

Pytanie: W Mt 21,12-13; Mk 11,12-19 oraz Łk 19,43-48, w opisie oczyszczenia świątyni przez Jezusa, w jaki sposób Jezus mógł przewrócić stoły handlarzy, skoro uczynił to już na początku swojej działalności w J 2,13-19?

Odp.: Ponieważ miały miejsce dwa oczyszczenia świątyni. Jezus uczynił to dwukrotnie, ponieważ Jego stosunek do handlu w świątyni nie uległ zmianie. Wyobraź sobie, że na początku swojej działalności Jezus przewraca stoły, robi bicz i wypędza handlarzy. Następnie wyobraź sobie, że pod koniec swojej działalności Jezus staje w obliczu tej samej sytuacji i mówi: „to jest w porządku” lub milcząco przechodzi obok tego, czemu wcześniej aktywnie się sprzeciwiał. Nie, pod koniec swojej działalności Jezus zareagował podobnie na zasadniczo tę samą sytuację, z jaką miał do czynienia na początku swojej działalności.

W rzeczywistości w postępowaniu handlarzy pieniędzmi w świątyni było nie jedna, ale trzy rzeczy niewłaściwe.

1. Nie byli sługami Boga, a mimo to zarabiali pieniądze w świątyni Bożej.

2. Chociaż ludzie mogli przybywać z nastawieniem na oddawanie czci Bogu, musieli zacząć myśleć o handlu i innych kwestiach finansowych związanych z „płaceniem za oddawanie czci Bogu”.

3. Ponadto okradali ludzi, naliczając bardzo wysokie ceny. Na przykład nie pozwalali ludziom używać zwykłych pieniędzy do zakupu tych zwierząt. Musieli oni wymienić swoje pieniądze na specjalne monety świątynne, używane do zakupu zwierząt.

Pytanie: Czy w Mt 21,12-19 Jezus przeklął drzewo figowe dzień po tym, jak oczyścił świątynię, czy też wcześniej, jak wydaje się sugerować Mk 11,12-14,20-24?

Odp.: Jezus przeklął drzewo figowe po tym, jak wygnał handlarzy, jak podaje Mateusz. Marek nie podaje tak wielu szczegółów, ale nawet on pisze: „Następnego dnia”, co wskazuje, że stało się to później.

Pytanie: Czy w Mt 22,37 i Mk 12,29-30 przestrzeganie największego przykazania prowadzi do jedności światowych religii, jak twierdzą niektórzy zwolennicy ruchu New Age?

Odp.: Nie. Po pierwsze, są to dwa przykazania, a nie jedno. Po drugie, pierwsze przykazanie – miłość Boga całym sercem – jest ważniejsze od drugiego przykazania – miłości bliźniego jak siebie samego. W przeciwieństwie do tego, w co wierzą zwolennicy ruchu New Age, nie wszystkie religie prowadzą do Boga. Podczas Sądu Ostatecznego Jezus powie do ludzi, którzy twierdzili, że za Nim podążają, ale tak naprawdę tego nie robili: „Nigdy was nie znałem; odejdźcie ode Mnie, wy, którzy dopuszczacie się bezprawia!”. Z pewnością nie chcesz, aby Jezus powiedział do ciebie: „odejdź ode Mnie”.

Pytanie: Kiedy spełnią się wydarzenia opisane w Mt 24–25 i Mk 13,5–30?

Odp.: Spełniają się one w dłuższym okresie czasu. W Mt 24,2 mowa jest o zburzeniu Świątyni w 70 r. n.e. Pozostałe części dotyczą Drugiego Przyjścia Jezusa. Wydarzenia czasów ostatecznych są „nieuchronne”, co oznacza, że nic nie wskazuje na to, iż nastąpią one w najbliższej przyszłości, ale mogą nadejść w każdej chwili.

Pytanie: W Mt 24,6 i Mk 13,7; Justyn Męczennik w „Dialog z Tryfonem, Żydem” 35,3 pisze, że istnieje powiedzenie przypisywane Jezusowi, iż „będą zamieszki i konflikty”, które nie występuje w ewangeliach, ale jest zapisane w syryjskim tekście „Didache” (6, 5) oraz w „Homiliach” Klemensa (2, 17 i 16, 21), a także w koptyjskiej Ewangelii Tomasza (16). Źródła te są od siebie oddzielone i nie są ze sobą powiązane. Jak można to wyjaśnić?

Odp.: Jezus powiedział, że będą wojny i pogłoski o wojnach w Ewangelii Mateusza 24:6; Ewangelii Marka 13:7; a także o wojnach i rewolucjach w Ewangelii Łukasza 21:9. „Didache” jest wczesnochrześcijańskim pismem, które albo parafrazowało te fragmenty, albo zawierało zdanie wypowiedziane przez Jezusa, którego nie ma w czterech ewangeliach (Ewangelia Jana 20:30-31; 21:25). „Homilie Klemensa” są dziełem ebionitów, a nie chrześcijan. Jednak ebionici czytali ewangelie i prawdopodobnie również „Didache”, więc mogli czerpać z nich te informacje. Gnostycka „Ewangelia Tomasza” nie była znana, zanim Hipolit napisał przeciwko niej w latach 222–235/236 n.e., a zawiera ona różnego rodzaju zmyślone stwierdzenia.

Podsumowując, nie przywiązuję żadnej wagi do „fałszerstw” Homilii Klemensowych ani Ewangelii Tomasza. Jednak Jan również informuje nas, że Jezus czynił i mówił rzeczy, które nie zostały zapisane w czterech ewangeliach. Być może Didache i „Dialog z Tryfonem, Żydem” zawierają jedną z tych rzeczy, albo też Didache była jedynie parafrazą tego, co znalazło się również w czterech ewangeliach.

Pytanie: Dlaczego w Mt 24,19 i Mk 13,17 będzie tak trudno kobietom w ciąży i matkom karmiącym?

O: Mogą być dwa powody. Po pierwsze, pośpieszna ucieczka w trudnych warunkach jest szczególnie ciężka dla kobiet w ciąży i osób z niemowlętami. Zimą w Palestynie jest chłodniej, ale nie aż tak bardzo. Jednak rzeki wylewają i trudno je przekroczyć.

Po drugie, dla matek, które zostały złapane, straszne mogło być to, co stanie się z małymi dziećmi lub nienarodzonymi dziećmi.

P: Jak to możliwe, że nawet wybrani mogą zostać zwiedzeni, o czym mowa w Mt 24,24 i Mk 13,22?

Odp.: Wybrani to nie ci, którzy już są wierzącymi. Wybrani to raczej wszyscy ci, którzy staną się wierzącymi. Oczywiście, jeśli dziecko umrze i pójdzie do nieba, to nawet ono będzie wierzącym w niebie.

Wersety te mówią, że wybrani mogą zostać zwiedzeni, ale nie mówią, że zostaną zwiedzeni na stałe. Osobiście znałem kogoś, kogo uważałem za prawdziwego chrześcijanina, a kto następnie dołączył do Kościoła mormonów, by wkrótce potem porzucić mormonizm i powrócić do chrześcijaństwa.

Pytanie: Czy w Mt 24,28 Jezus mówił o „zwłokach”, czy też chodziło po prostu o ciało – żywe lub martwe – jak sugeruje grecki tekst w Łk 17,37?

Odp.: Nie ma dowodów na to, że którykolwiek z autorów dokładnie zacytował wszystko, co powiedział Jezus; często bowiem posługiwali się parafrazą. Być może Jezus nie użył żadnego z tych greckich słów, jeśli – co jest prawdopodobne – mówił po aramejsku.

Pytanie: Czy w Mt 24,29 Jezus przyjdzie bezpośrednio po Wielkim Ucisku, czy też nastąpi „czas pogan”, jak wskazuje Łk 21,24.27?

Odp.: I to, i to. Wielki Ucisk kończy czas pogan.

Pytanie: Czy w Mt 24,30-31 i Mk 13,26-27 wybrani zostaną zgromadzeni przed powrotem Chrystusa w obłokach w wielkiej chwale, czy też po nim?

Odp.: Chociaż w obu fragmentach najpierw wspomina się o powrocie Chrystusa, żaden z nich nie określa kolejności.

P: Co, zgodnie z Mt 24:34 i Mk 13:30, miało się wydarzyć, zanim to pokolenie przeminie?

Odp.: Najpierw to, co nie jest odpowiedzią, a potem sama odpowiedź.

Nie jest to odpowiedź: Jezus wypowiedział te słowa około 33 r. n.e. W hebrajskiej tradycji pokolenie rozumiano jako okres 40 lat. Ukrzyżowanie, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie Chrystusa miały nastąpić bardzo wkrótce, a zniszczenie Świątyni miało nastąpić w 70 r. n.e., co mieściło się w granicach tych 40 lat. Taki pogląd wyznają chrześcijanie wyznający częściowy preteryzm ( ). Trudność polega jednak na tym, że Jezus powiedział „wszystkie te rzeczy”, co sugeruje również proroctwa dotyczące Jego powtórnego przyjścia.

Odpowiedź: Był to prawdopodobnie błąd skryby, ponieważ greckie słowa oznaczające „rod” i „pokolenie” różnią się tylko jedną spółgłoską. Jezus mówił, że rod żydowski nie przeminie, dopóki nie nastąpi powtórne przyjście Chrystusa.

Pytanie: Kiedy, zgodnie z Mt 24:42 i Mk 13:35-37, chrześcijanie powinni zacząć wypatrywać znaków powrotu Chrystusa?

Odp.: Jezus nakazał im czuwać od razu. Zatem Kościół powinien czuwać już od 2000 lat. Ta koncepcja, zwana „nieuchronnym powrotem Chrystusa”, zgodnie z którą powinniśmy zawsze czuwać, ponieważ nie znamy dnia ani godziny, została nam dana przez Boga, abyśmy byli gorliwi w przestrzeganiu Słowa Pańskiego.

P: Dlaczego fragmenty Mt 26,6-13; Mk 14,1-11 i J 12,1-11 znacznie różnią się od fragmentu Łk 7,36-50 w opisie namaszczenia Jezusa olejkiem?

Odp.: Łk 7,36-50 opisuje inne wydarzenie. Dokładniej rzecz biorąc, Łukasz opisuje namaszczenie stóp Jezusa przez grzesznicę w domu faryzeusza tuż po tym, jak uczniowie Jana Chrzciciela zapytali, kiedy Jezus objawi, że jest Mesjaszem. Pozostałe trzy fragmenty opisują namaszczenie dokonane przez Marię Magdalenę w domu uzdrowionego trędowatego, w obecności Łazarza, tuż przed Paschą.

Jednym z pierwszych, którzy odpowiedzieli na to pytanie, był Augustyn z Hippony (354–430 r. n.e.) w swojej książce „Harmonia Ewangelii”, tom 2, rozdz. 79:154 (NPNF1, tom 6, str. 173–164).

Pytanie: Kim dokładnie była ta kobieta, która wylała olejek na Jezusa? Mateusz bowiem pisze (Mt 26,7-): „Podeszła do Niego kobieta z alabastrowym naczyniem zawierającym bardzo kosztowny olejek i wylała go na Jego głowę, gdy siedział przy stole”, podczas gdy Łukasz (Łk 7,37) pisze: „A oto pewna kobieta z miasta, która była grzesznicą, gdy dowiedziała się, że Jezus siedzi przy stole w domu faryzeusza, przyniosła alabastrowy słoik z olejkiem”, a Jan pisze: „(Była to ta Maria, która namaściła Pana olejkiem i otarła Mu stopy swoimi włosami, a której brat Łazarz był chory.)” (J 11,2), „Wtedy Maria wzięła funt bardzo kosztownego olejku z nardu, namaściła nim stopy Jezusa i otarła je swoimi włosami” (J 12,3).

Odp.: Wszystkie te relacje odnoszą się do Marii; Maria, siostra Marty, jest prawdopodobnie tą samą osobą co Maria Magdalena, choć nie jest to pewne.

P: Dlaczego w Mt 26,6-13 jest mowa o namaszczeniu głowy Jezusa, podczas gdy w J 12,1-11 mowa jest o stopach?

Odp.: Maria Magdalena najpierw namaściła jedno, a potem drugie.

P: Czy w Mk 14,1 Maria namaściła Jezusa dwa dni przed Paschą, czy też sześć dni przed nią, jak podaje J 12,1?

Odp.: W obu przypadkach. To jedno wydarzenie miało miejsce najwyraźniej 8. dnia miesiąca nisan, czyli dwa dni przed rozpoczęciem czterodniowego święta Paschy, które kończyło się wieczerzą paschalną, jak pokazuje Księga Wyjścia 12:1-11.

P: Opisując wydarzenie Ostatniej Wieczerzy w Ewangelii Łukasza, a także w 1 Liście do Koryntian 11:24, Jezus mówi: „To czyńcie na moją pamiątkę”. Jednak to samo zdanie nie pojawia się w Ewangelii Marka (Mk 14:22) ani w Ewangelii Mateusza (Mt 26:26), a zamiast tego mówią one po prostu: „Bierzcie i jedzcie: to jest moje ciało”. Dlaczego?

Odp.: Autorzy ewangelii nie zapisali wszystkich szczegółów; nie byli też do tego zobowiązani.

P: Dlaczego w ewangeliach znajdujemy cztery różne opisy Wieczerzy Pańskiej? Czy wynika to z wpływu rozważań kościelnych i życia liturgicznego?

Odp.: Nie. Ostatnia Wieczerza była kluczowym momentem w życiu Jezusa i Jego posłudze wobec uczniów. Byłoby raczej zaskakujące, gdyby żaden z czterech autorów o niej nie wspomniał. Nie jestem pewien, co medytacje kościelne miałyby z tym wszystkim wspólnego. Życie liturgiczne Kościoła, czyli oficjalne liturgie, zakony itp., pojawiło się dopiero wieki po powstaniu Ewangelii i zachowanych do dziś ich rękopisów.

Kiedy pojawili się mnisi i pustelnicy?

Chociaż Filon z Aleksandrii wspomina, że w jego czasach (przed 50 r. n.e.) w Egipcie żyli pogańscy pustelnicy, pierwszymi chrześcijańskimi pustelnikami byli Paweł Pustelnik i inni, którzy uciekli na pustynię podczas prześladowań za panowania Decjusza w latach 250–251 n.e. Antonin był znanym pustelnikiem żyjącym w latach 270–356 n.e. Później nauczanie Atanazego, Hilarego, Ambrożego z Mediolanu, Jana Kasjana i innych przyczyniło się do rozpowszechnienia klasztorów (dla mężczyzn) i opactw (dla kobiet).

Kiedy skopiowano najstarsze zachowane rękopisy Ewangelii?

Strona 52 to fragment Ewangelii św. Jana 18:31–33 z jednej strony oraz Ewangelii św. Jana 18:37f–38 z drugiej strony. Został on napisany przed około 138 r. n.e.

str. 66 (ok. 125–175 r. n.e.) zawiera 92% Ewangelii św. Jana

p75 (175–225 r. n.e.) zawiera 1166 wersetów z Ewangelii Łukasza i Jana

str. 45 (ok. 200–225 r. n.e.) zawiera 833 wersety z czterech Ewangelii oraz Dziejów Apostolskich.

Oprócz rękopisów biblijnych, same wczesnochrześcijańskie pisma cytowały 87% wersetów z Ewangelii przed rokiem 325 n.e.

Którzy wczesni chrześcijanie pisali o Wieczerzy Pańskiej przed 250 r. n.e.?

Przed prześladowaniami za panowania Decjusza o Wieczerzy Pańskiej pisali następujący wczesnochrześcijańscy autorzy.

Ignacy z Antiochii (-107/116 r. n.e.) „Dbajcie więc o to, by mieć tylko jedną Eucharystię. Albowiem jest jedno ciało naszego Pana Jezusa Chrystusa i jeden kielich, aby [ukazać] jedność Jego krwi; jeden ołtarz; tak jak jest jeden biskup wraz z prezbiterium i diakonami, moimi współsługami; abyście więc, cokolwiek czynicie, czynili to zgodnie z [wolą] Boga”. List Ignacego do Filadelfijczyków [grecki] rozdz. 4, str. 81

Didache (= Nauka Dwunastu Apostołów) (ok. 60–120 r. n.e.), tom 7, rozdz. 9–10, s. 379–380, omawia sprawowanie Wieczerzy Pańskiej. Jednak w dwóch miejscach nazywa ją „Świętem Dziękczynienia”, ale nigdy nie nazywa jej Eucharystią.

Justyn Męczennik (ok. 150 r. n.e.) wyjaśnia, w jaki sposób uczestniczyli w Wieczerzy Pańskiej, w Pierwszej Apologii Justyna Męczennika, rozdz. 65, s. 185.

Ireneusz z Lyonu (182–188 r. n.e.) w fragmencie 37, str. 574, pisze: „…aby mógł przedstawić tę ofiarę – zarówno chleb jako Ciało Chrystusa, jak i kielich jako Krew Chrystusa – tak aby ci, którzy przyjmują te antytypy [antitopon], mogli uzyskać odpuszczenie grzechów i życie wieczne”.

Klemens Aleksandryjski (193–202 r. n.e.) opisuje, w jaki sposób Jezus sprawował Ostatnią Wieczerzę. Stromata, księga 1, rozdz. 10, str. 310 (oraz w innych miejscach).

Tertulian (198–220 r. n.e.): „To ona [Kościół] pieczętuje wodą (czyli chrztem), przyoblekają w Ducha Świętego, karmi Eucharystią, dodaje otuchy męczeństwem i wobec takiej (utrzymywanej) dyscypliny nie dopuszcza żadnego przeciwnika”. „Przepis przeciwko heretykom”, rozdz. 36, s. 261 (oraz w innych miejscach)

Hipolit z Portus (222–235/236 r. n.e.) wspomina o pokarmie sakramentalnym w Komentarzu do Księgi Rodzaju 49:12–15, str. 168.

Orygenes (225–253/254 r. n.e.) uważa, że chleb eucharystyczny jest symbolem wdzięczności wobec Boga. Orygenes, „Przeciw Celsusowi”, księga 8, rozdz. 58, s. 661

Pytanie: Czy w Mt 26,17; Mk 14,12; Łk 22,1 i J 13,1-2 Ostatnia Wieczerza miała miejsce w piątek wieczorem czy w czwartek wieczorem?

Odp.: Odbyła się w czwartek wieczorem.

Trwało tygodniowe święto Przaśników (Księga Liczb 28:17; Księga Powtórzonego Prawa 16:3)

Pascha miała miejsce w piątek wieczorem po zachodzie słońca. Odbywała się czternastego dnia pierwszego miesiąca, zgodnie z Księgą Wyjścia 12:1, 6-8; Księgą Kapłańską 23:5; Księgą Liczb 9:5; 28:16. Oznacza to okres od zachodu słońca w piątek wieczorem do zachodu słońca w sobotę wieczorem.

Żydzi (a także uczniowie) przygotowywali się do Paschy i zabili baranka paschalnego pierwszego dnia Święta Przaśników, czyli w czwartek (Mt 26:17; Mk 14:12; Łk 22:7).

Ponieważ Jezus został ukrzyżowany w piątek w ciągu dnia, właśnie dlatego Żydzi chcieli, aby Jego ciało zostało zdjęte z krzyża przed rozpoczęciem szabatu.

W Ewangelii Jana 19:14 czytamy o ukrzyżowaniu: „Był to dzień przygotowań (paraskeue) do Paschy”. Dzień przygotowań do Paschy trwa od zachodu słońca w czwartek wieczorem do zachodu słońca w piątek wieczorem, tzn. obejmuje większość piątku. Na marginesie, współczesne greckie słowo oznaczające piątek to paraskeue. Tertulian (198–220 n.e.) w dziele „De Corona”, rozdz. 3, str. 94, omówił, w jaki sposób pierwsi chrześcijanie sprawowali Wieczerzę Pańską.

Więcej informacji na temat tego, dlaczego Jezus został ukrzyżowany w piątek, można znaleźć w książkach „When Critics Ask”, str. 343–344, 375, „Hard Sayings of the Bible”, str. 448–449, oraz „Encyclopedia of Bible Difficulties”, str. 375–376.

Jeśli chodzi o to, że wieczerza paschalna odbyła się o jeden dzień wcześniej niż zwykle, w czwartek wieczorem, zob. „Trudne fragmenty Biblii”, str. 448–449

Pytanie: Cztery ewangelie są zgodne co do tego, że Ostatnia Wieczerza miała miejsce w czwartek wieczorem, a ukrzyżowanie Jezusa nastąpiło w piątek. Nie są jednak zgodne co do tego, czy Ostatnia Wieczerza była wieczerzą paschalną. Co o tym sądzisz? Czy była to wieczerza paschalna, czy zwykła kolacja?

Odp.: Biorąc pod uwagę charakter tej dyskusji, nie była to zwykła kolacja. Była to Pascha, obchodzona o jeden dzień wcześniej. Najpierw kilka słów wprowadzenia, a potem uzasadnienie.

Trwało tygodniowe święto Przaśników (Księga Liczb 28:17; Księga Powtórzonego Prawa 16:3)

Pascha przypadała w piątek wieczorem po zachodzie słońca. Odbywała się czternastego dnia pierwszego miesiąca, zgodnie z Księgą Wyjścia 12:1, 6-8; Księgą Kapłańską 23:5; Księgą Liczb 9:5; 28:16. Oznacza to okres od zachodu słońca w piątek wieczorem do zachodu słońca w sobotę wieczorem. Niektórzy jednak, na przykład esseńczycy, obchodzili ją w czwartek wieczorem. Jezus bardzo pragnął obchodzić Paschę ze swoimi uczniami przed swoją męką (Łk 22:15). Nie obchodzili jej jednak w zwyczajowym terminie, ponieważ Jezus miał inne zobowiązania.

Pytanie: Czy w Ewangeliach Jezus został ukrzyżowany w czwartek, piątek czy sobotę?

Odp.: Spekulacje na ten temat sięgają od środy do soboty. Podsumowując, środa i sobota nie wchodzą w grę. Piątek pasuje do reszty chronologii, ale czwartek również byłby możliwy. Jednak pierwsi chrześcijanie twierdzą, że było to w piątek, z wyjątkiem Orygenesa, który twierdził, że było to albo wtedy, albo dzień wcześniej.

Justyn Męczennik (151–155 r. n.e.): Jezus został ukrzyżowany w dniu poprzedzającym sobotę [piątek] i zmartwychwstał dzień po sobocie [niedziela]. Pierwsza Apologia Justyna Męczennika, rozdz. 67, str. 186

Wiktoryn z Petau (męczennik, zm. 304 r. n.e.) „Szóstego dnia [tj. w piątek], … Tego dnia również, ze względu na mękę Pana Jezusa Chrystusa, oddajemy Bogu modlitwę ną albo pościmy. Siódmego dnia…” O stworzeniu świata, str. 341

Piotr z Aleksandrii (306, 285–311 r. n.e.) omawia czwarty dzień i fakt, że Jezus cierpiał za nas szóstego dnia [w piątek]. Następnie mówi: „Ale dzień Pański świętujemy jako dzień radości, ponieważ w nim zmartwychwstał, i w tym dniu przyjęliśmy zwyczaj, by nawet nie zgiąć kolan”. List kanoniczny, kanon 15, str. 278

Orygenes (225–254 r. n.e.): „Ten, o którym mówili prorocy, ale także inne narody pogańskie, że Ten, który został ukrzyżowany wczoraj lub przedwczoraj, dobrowolnie poniósł tę śmierć w imieniu rodzaju ludzkiego”, Orygenes, „Przeciw Celsusowi”, księga 1, rozdz. 31, s. 409.

Jednak spośród około 80 pisarzy, którzy tworzyli po powstaniu Biblii, a przed soborem nicejskim, trzech pisarzy o jednym poglądzie to niewiele. Omówienie tej kwestii znajduje się w poprzednim pytaniu.

Pytanie: Czy w Mt 12,40 Jezus przebywał w grobie trzy dni i trzy noce, czy też zmartwychwstał trzeciego dnia (Mk 8,31), czy też przez trzy dni (Mk 14,58), czy też w ciągu trzech dni (J 2,19), czy też „trzeciego dnia” przypada na dzisiaj (Łk 24,21)?

Odp.: Wyrażenie „po trzech dniach” było znanym hebrajskim idiomem w Biblii, oznaczającym część lub całość trzech dni.

Dzień i noc liczy się jako jedną całość. Rabin Eleazar ben Azaria (I wiek n.e. lub ok. 100 r. n.e.) stwierdza: „Dzień i noc stanowią onę [odcinek czasu], a część ony jest jak całość” (Miszna, Talmud Jerozolimski: Szabat, rozdział IX, paragraf 3, Talmud Babiloński: Pesachim 4a)

Część dnia liczy się jako cały dzień. Oprócz powyższego cytatu rabin Szymon ben Gamaliel również omawiał tę kwestię z innymi. „A jak długo trwa pełna »onah«? – wyjaśnił rabin Szymon ben Gamaliel: Noc i pół dnia. Ale czy wymagamy, by »onah« była aż tak długa? Czyż [taki wymóg] nie jest raczej sprzeczny z następującym przykładem: jeśli tłocznie do wina lub oliwy danej osoby były nieczyste, a ona pragnęła przygotować odpowiednio wino i oliwę w warunkach czystości, jak ma postąpić? Opłukuje deski, gałązki i koryta;” Talmud Babiloński, traktat Niddah, folio 65a

Niektórzy próbowali twierdzić, że „onah” odnosiła się wyłącznie do dni nieczystości kobiety, ale powyższy cytat pokazuje, że „onah” to ogólny okres czasu.

Dzisiaj czasami stosujemy liczenie czasu z uwzględnieniem dni początkowych i końcowych. http://www.apologeticspress.org/apcontent.aspx?category=6&article=756 wspomina, że nawet dzisiaj, jeśli ktoś zamelduje się w hotelu w nocy i nie wymelduje się przed upływem wyznaczonego czasu, zostanie obciążony opłatą za dwa pełne dni.

Biblijnym przykładem jest zastosowanie Księgi Kapłańskiej 12:2-3. Mówi ona, że żydowscy chłopcy mieli być obrzezani w ósmym dniu. Jeśli więc żydowski chłopiec urodził się w poniedziałek , to kiedy miał zostać obrzezany? Miał zostać obrzezany w poniedziałek tydzień później. A co, gdyby urodził się w poniedziałek o godz. 23:59? Nadal byłby obrzezany w poniedziałek tydzień później. To właśnie jest liczenie czasu z uwzględnieniem dnia początkowego.

Oto dziewięć innych przykładów liczenia czasu z uwzględnieniem dnia początkowego, zaczerpniętych z Biblii.

1. W Księdze Rodzaju 42:17 Józef uwięził swoich braci na trzy dni. Jednak w wersecie 18 trzeciego dnia uwolnił dziesięciu z nich.

2. Roboam w 2 Kronik 10:5 powiedział do ludu: „Wróćcie do mnie za trzy dni”. Jednak w 2 Kronik 10:12 lud powrócił „Wróćcie do mnie trzeciego dnia”.

3. W 1 Księdze Samuela 30:12 chory egipski niewolnik powiedział Dawidowi, że nie jadł ani nie pił przez trzy dni i trzy noce. Jednak człowiek nie mógłby przeżyć na pustyni bez wody przez 72 godziny. Niewolnik miał niewątpliwie na myśli część tych trzech dni.

4. W Księdze Estery 4:16 Estera prosi, by pościć za nią „przez trzy dni, w nocy i w dzień”, a ona sama uczyni to samo. Jednak w Księdze Estery 5:1 czytamy, że „trzeciego dnia” Estera urządziła ucztę, więc jest to ten sam okres czasu.

5. Mateusz 27:62b-63a: „mówiąc: Panie, przypomnieliśmy sobie, że ten zwodziciel powiedział za życia: «Po trzech dniach zmartwychwstanę». Dlatego rozkaż, aby grób był zabezpieczony aż do trzeciego dnia”,

6. Odnosząc się do śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, sam Jezus w Ewangelii Mateusza 12:40 mówi: „trzy dni i trzy noce”, w Ewangelii Marka 8:31: „trzeciego dnia zmartwychwstanie”, w Ewangelii Marka 14:58: „przez trzy dni”, w Ewangelii Jana 2:19: „za trzy dni”, a w Ewangelii Łukasza 24:21: „Ten trzeci dzień nadchodzi dzisiaj”.

7. Zatem wyrażenie „trzy dni i trzy noce” z Mt 12,40 (i prawdopodobnie z Jonasza 1,17) jest równoważne z wyrażeniem „trzeciego dnia” z Ewangelii Mateusza 16,21; 17,23; 20,19 oraz Łukasza 13,32. Jest ono równoważne z pytaniem „Czy to już trzeci dzień?” z Ewangelii Łukasza 24,21.

8. Nie ma tu jednak nic szczególnego w liczbie trzy. Wyrażenia „siedem dni” i „siódmego dnia” są również zamienne. 1 Królów 20:29a mówi: „Przez siedem dni armie obozowały naprzeciw siebie, a siódmego dnia doszło do bitwy”.

9. Wyrażenie „cztery dni” w Dziejach Apostolskich 10:30 oznacza części czterech dni w Dziejach Apostolskich 10:3, 9, 23, 24.

Pytanie: Czy w Łk 22:3-4,7 szatan wszedł w Judasza, gdy ten udał się do arcykapłanów, aby zdradzić Jezusa, czy też stało się to podczas Ostatniej Wieczerzy, kiedy Jezus podał mu chleb, jak opisano w J 13:27?

Odp.: Miało miejsce jedno i drugie. Szatan wszedł w Judasza, gdy ten postanowił podjąć działania, aby porozmawiać z arcykapłanami o zdradzie Jezusa, a następnie wszedł w niego ponownie, gdy Judasz powrócił do arcykapłanów, by poinformować ich, gdzie będzie przebywał Jezus.

Pytanie: W Mt 26,34; Mk 14,30-71 i Łk 22,34 – ile razy Piotr zaparł się Chrystusa i ile razy zapiał kogut?

Odp.: Mateusz 26:34, Łukasz 22:34 i Jan 13:38 mówią, że zanim zapiał kogut (nieokreśloną liczbę razy), Piotr trzykrotnie zaprze się Jezusa. Marek 14:30 mówi, że zanim kogut zapiał dwukrotnie, Piotr trzykrotnie zaprze się Jezusa.

1. Pierwsze zaparcie się znajduje się w Ewangelii Mateusza 26:70, Ewangelii Marka 14:68 oraz Ewangelii Łukasza 22:57.

2. Drugie zaparcie się znajduje się w Ewangelii Mateusza 26:72, Ewangelii Marka 14:70 oraz Ewangelii Łukasza 22:58.

3. Trzecie zaparcie się znajduje się w Ewangelii Mateusza 26:74, Ewangelii Marka 14:71 oraz Ewangelii Łukasza 22:60.

Kogut zapiał po raz drugi w Ewangelii Mateusza 26:75, Marka 14:72 i Łukasza 22:60. Pismo Święte nie precyzuje, czy kogut zapiał oba razy po trzecim zaparciu się Piotra, czy też zapiał raz wcześniej, a po raz drugi po trzecim zaparciu się Piotra. W każdym razie nie ma to większego znaczenia.

Pytanie: Dlaczego w Mt 26:40, 42, 44 oraz Mk 14:27, 40, 41 uczniowie spali, skoro Jezus wyraźnie prosił ich, by tego nie robili, lecz czuwali i modlili się za Niego?

Odp.: Nie powinni byli spać. Uczniowie byli prawdopodobnie bardzo zmęczeni po stresie związanym z przebywaniem w miejscu, o którym wiedzieli, że przywódcy chcą tam aresztować Jezusa. Prawdopodobnie uważali Ogród za bezpieczne miejsce, a w tej spokojnej atmosferze po prostu zasnęli z wyczerpania.

Jezus nie otrzymał od nich nawet wsparcia w postaci troski i modlitw, a jedynie ich chrapanie.

P: W Mt 26,69-75; Mk 14,66-72; Łk 22,54-62; J 18,15-18,25-27 – jak pogodzić te cztery relacje, zwłaszcza drugie zaparcie się?

Odp.: Nie ma w tym żadnego problemu, jeśli przypomnisz sobie, że tłumy zazwyczaj nie milczą. Najpierw przyjrzyjmy się kolejności wydarzeń, następnie wyeliminujmy to, co nie jest odpowiedzią, a na koniec podajmy właściwą odpowiedź.

Kolejność wydarzeń:

1. Ponieważ „ten uczeń” [Jan] był znany arcykapłanowi, wszedł na dziedziniec. Następnie wyszedł na zewnątrz, zwrócił się do dziewczyny/służącej/służby pełniącej dyżur i wprowadził Piotra przez bramę. J 18,15-16

2. Pierwsze oskarżenie: Na dziedzińcu jedna z dziewcząt/służek arcykapłana, która stała przy drzwiach, podeszła do niego (Mt), przeszła obok (Mk), spojrzała na Piotra w blasku ognia i powiedziała mu, że był z Jezusem. Piotr ogrzewał się na dziedzińcu. Mt 26:69; Mk 14:66-67; Łk 22:54-56; J 18:17a

3. Pierwsze zaparcie się: Piotr zaparł się Jezusa, mówiąc: „Kobieto, nie znam Go” (Łk), „Nie wiem, o czym mówisz” (Mt) lub „Nie wiem ani nawet nie rozumiem , o czym mówisz” (Mk) przed wszystkimi (Mt). Mt 26,70; Mk 14,68; Łk 22,57; J 18,17

4. Druga runda oskarżeń: Wtedy Piotr udał się do bramy (Mt), a inna dziewczyna [allu] rzekła do tłumu: „Ten człowiek był z Jezusem z Nazaretu” (Mt). Piotra oskarżono: „Ty też jesteś jednym z nich”. (Łk) Służąca (Mk), widząc ponownie Piotra, rzekła do tłumu: „Ten człowiek jest jednym z nich” (Mk). Piotra zapytano: „Czy ty też nie jesteś jednym z Jego uczniów?” (J) Mt 26,71; Mk 14,69; Łk 22,58a; J 18,25a

5. Drugie zaparcie się: Piotr pod przysięgą rzekł: „Nie jestem” (J), „Człowieku [anthrope], nie jestem” (Łk), „Nie znam tego człowieka!” (Mt) i po raz drugi zaparł się Jezusa. Mt 26,72; Mk 14,70a; Łk 22,58b; J 18,25b

6a. Trzecia fala oskarżeń: Około godziny później (Łk) osoby stojące w pobliżu [niewielki tłum?] stwierdziły, że Piotr jest jednym z nich, i zwróciły uwagę na jego galilejski akcent. Mt 26,73; Mk 14,70b; Łk 22,59

6b Albo przed, albo po wydarzeniu z punktu 6a jeden ze sług arcykapłana, krewny mężczyzny, któremu Piotr odciął ucho, oskarżył Piotra, twierdząc, że widział go w gaju oliwnym. J 18,26

7. Trzecie zaparcie się: Piotr przeklął i rzekł: „Człowieku, nie wiem, o czym mówisz” (Łk), „Nie znam tego człowieka!” (Mt) lub „Nie znam tego człowieka, o którym mówisz!” (Mk, J), i po raz trzeci zaparł się Jezusa. Natychmiast, gdy jeszcze byli w domu, zapiał kogut. Jezus spojrzał na Piotra (Mt 26,74-75; Mk 14,71-72; Łk 22,60-62; J 18,27).

Co nie jest prawidłową odpowiedzią:

Odpowiedzią nie jest inna kolejność, ponieważ relacje ewangeliczne używają słów takich jak „później”, „po” i „około godziny później”.

Więcej niż trzy zaparcia się jest teoretycznie możliwe, jak sugerowała jedna osoba, ale nie ma przekonującego powodu, dla którego Jezus miałby powiedzieć, że Piotr zaprze się trzy razy, a w rzeczywistości było to więcej niż trzy razy.

Odpowiedź: (Tłumy nie milczą)

Po pierwszym zaparciu się Piotra, nieco później druga dziewczyna zwróciła się do tłumu w sprawie Piotra. Dziedziniec znajdował się wewnątrz domu i prawdopodobnie nie był zbyt duży. Czy można by oczekiwać, że pierwsza dziewczyna milczała? – prawie na pewno nie. Powtórzyłaby to, co powiedziała Piotrowi. Czy można by oczekiwać, że tłum milczałby w obliczu tak poważnego oskarżenia? – bardzo mało prawdopodobne. To nie mężczyzna oskarżył Piotra, ale zapytał go, czy był z Jezusem. Dlatego też, mimo że to kobiety oskarżyły Piotra, on odpowiedział mężczyźnie.

Podobnie, czy przy trzecim zaparciu się spodziewalibyście się, że ktoś zwróci się do tłumu, a nikt z tłumu nic nie powie? Oprócz tych dwóch wypowiedzianych słów padło prawdopodobnie jeszcze więcej.

Pytanie: Jak w Mk 14,1 kobieta (Maria Magdalena) namaściła Jezusa dwa dni przed świętem Paschy, skoro miało to miejsce sześć dni przed wieczerzą paschalną?

Odp.: Słowa „święto” w tłumaczeniu Króla Jakuba nie występują ani w oryginalnym tekście greckim, ani w nowszych tłumaczeniach.

P: Czy w Mk 15,25 Jezus został ukrzyżowany o trzeciej godzinie, czy też jego proces odbył się o szóstej godzinie, jak podaje J 19,14?

Odp.: Najpierw fakt, który nie jest częścią odpowiedzi, a potem sama odpowiedź.

Fakt niebędący częścią odpowiedzi: Jak wskazali Euzebiusz i inni, greckie zapisy liczb trzy i sześć różniły się jedynie jednym kreskiem, więc mogła to być pomyłka skryby. Nie jest to jednak odpowiedź, ponieważ kolejna część wyjaśnia, dlaczego te dwie godziny powinny się różnić.

Odpowiedź:

Marek posługiwał się dniem żydowskim, który zaczynał się o godz. 6:00 rano, więc Jezus został ukrzyżowany około godz. 9:00 rano. Jan, pisząc głównie do czytelników pogańskich, posługiwał się dniem rzymskim (J 1,39; 4,6; 19,14), który zaczynał się o północy, więc proces rozpoczął się około godz. 6:00 rano.

Z historycznego punktu widzenia Rzymianie i Grecy rozpoczynali dzień o północy. Słynny astronom Klaudiusz Ptolemeusz (II wiek n.e.) wyznaczał początek każdej połowy dnia o północy i w południe, i najwyraźniej stąd wzięły się oznaczenia A.M. i P.M., zgodnie z „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 619.

Pytanie: Sceptyk Bart Ehrman twierdzi, że Jezus miał charakter apokaliptyczny (skupiał się na czasach ostatecznych) w Ewangelii Marka, ale nie w Ewangelii Jana (Jesus, Interrupted, str. 81)

Odp.: Jezus prezentował apokaliptyczną wizję (mówił o czasach ostatecznych) w trzech ewangeliach: Mateusza 24–25, Marka 13 oraz Łukasza 17:20–37. Powszechnie uznaje się, że Ewangelia Jana powstała później niż pozostałe ewangelie. Ewangelia Jana jest mniej więcej tej samej długości co pozostałe ewangelie. Zawiera ona wiele szczegółów dotyczących nauk, których nie ma w pozostałych ewangeliach, ale autor najwyraźniej nie widział potrzeby powtarzania tego, co inne ewangelie już dość jasno wyjaśniły. Oczywiście księgą zawierającą najwięcej treści apokaliptycznych w Biblii nie jest ewangelia, lecz Księga Objawienia, spisana przez Jana.

Pytanie: W Mt 26,14-16; Mk 14,43-45; Łk 22,1-6 oraz J 18,2 Ehrman uważa, że to, iż Judasz poinformował Żydów o miejscu pobytu Jezusa, nie miało zbyt wielkiego znaczenia; raczej Judasz powiedział Żydom, że Jezus uważał się za króla Żydów, a oni mogli to wykorzystać, by skłonić Rzymian do skazania Go na śmierć. Przyznaje, że jest to „bardziej nietypowa interpretacja”. [a co z triumfalnym wjazdem?] (Jesus, Interrupted, s. 170–171)

Odp.: Jest jedyną osobą, o której słyszałem, która przedstawia tę nowatorską interpretację. Ehrman twierdzi, że przywódcy żydowscy mogli śledzić Jezusa i pojmać go, ale nie mieli wystarczająco mocnego zarzutu, by Rzymianie mogli go skazać. Ehrman zasadniczo twierdzi więc, że dla przywódców żydowskich ważne było: a) udowodnienie, że Jezus twierdził, iż jest królem, oraz b) możliwość pojmania Jezusa, gdy tłumy nie były w stanie go chronić. A w jaki sposób sam fakt, że Judasz twierdził, iż Jezus to powiedział, miałby stanowić wiarygodne świadectwo?

A co z gałązkami palmowymi i triumfalnym wjazdem? To już dałoby im podstawę do postawienia zarzutu. Jeśli chodzi o śledzenie Jezusa, gdy co noc znikał wśród swoich uczniów, potrzebowaliby szpiega – kogoś, kto wmieszałby się w grono uczniów i składał im raporty. Żydowscy przywódcy mieli szpiega: Judasza.

P: Czy w Mt 26,26-29 i Mk 14,22-23 sam Jezus rzeczywiście spożył chleb i pił z kielicha podczas Ostatniej Wieczerzy?

Odp.: Tak, Jezus jadł z nimi, zgodnie z Łk 22,15-16. Dla uczniów byłoby bardzo dziwne, gdyby oni spożywali pełny posiłek, podczas gdy Jezus nic nie jadł.

P: Co dokładnie powiedział Jezus podczas Ostatniej Wieczerzy w Mt 26,26-29; Mk 14,17-26; Łk 22,15-38; J 13,3-29 oraz 1 Kor 11,24-25?

Odp.: Żadna z tych relacji nie twierdzi, że jest dosłownym opisem.

Oto, co możemy z nich wywnioskować.

Przed Wieczerzą

Jezus umył stopy swoim uczniom i mówił o służbie (J 13,3-20).

Pierwsza wypowiedź

„Bardzo pragnąłem spożyć z wami tę Paschę przed moim cierpieniem. Albowiem powiadam wam, że nie będę jej już jadł, aż się wypełni w królestwie Bożym” (Łk 22:15-16). Słowa te mogły również paść tuż przed piątą wypowiedzią lub tuż po niej.

Drugie stwierdzenie

„Zaprawdę, powiadam wam: jeden z was Mnie zdradzi” (Mt 26,21).

„Zaprawdę, powiadam wam: jeden z was, który ze Mną spożywa posiłek, zdradzi Mnie.” (Mk 14, 18b)

„Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: jeden z was Mnie zdradzi.” (J 13, 21b)

Trzecie stwierdzenie

„Ten, który zanurzył ze Mną rękę w misce, ten Mnie zdradzi…” (Mt 26,23-24)

„To jeden z Dwunastu – ten, który macza ze Mną rękę w misce. Syn Człowieczy odejdzie tak, jak o Nim napisano, ale biada temu człowiekowi, przez którego zostanie zdradzony ! Lepiej byłoby dla niego, gdyby się nie urodził.” (Mk 14, 20b-21)

Jezus odpowiedział: „To ten, któremu podam ten kawałek chleba, gdy go zanurzę.” (J 13, 26a)

Czwarta wypowiedź

„Sam to powiedziałeś.” (Mt 26, 25)

Piąta wypowiedź

„To, co zamierzasz uczynić, uczyń szybko.” (J 13, 27f)

Szóste stwierdzenie

„Weźcie to i podzielcie między siebie. Bo powiadam wam, że odtąd nie będę pił z owocu winorośli, aż nadejdzie królestwo Boże.” (Łukasz 22:17b-18)

Siódme stwierdzenie

„Weźcie i jedzcie; to jest Ciało Moje.” (Mt 26,26)

„Weźcie to; to jest moje ciało” (Mk 14, 22).

„To jest Ciało moje, wydane za was; czyńcie to na moją pamiątkę.” (Łk 22, 19b)

„To jest moje ciało, które za was się wydaje; czyńcie to na moją pamiątkę.” (1 List do Koryntian 11:24)

Modlitwa

Podziękował za kielich (Mt 26,27)

Ósme oświadczenie

„Pijcie z niego wszyscy. To jest Moja krew Przymierza, która za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów. Powiadam wam: Odtąd nie będę pił z tego owocu winorośli, aż do tego dnia, kiedy będę pił go na nowo z wami w królestwie Mojego Ojca.” (Mt 26, 27b-29)

„To jest Moja krew Przymierza, która jest wylana za wielu. Zaprawdę, powiadam wam: odtąd nie będę już pił z owocu winorośli, aż do tego dnia, kiedy będę pił go na nowo w królestwie Bożym.” (Mk 14,24b-25)

„Ten kielich jest nowym przymierzem w mojej krwi, która jest wylana za was. Oto ręka tego, który mnie zdradza, jest razem z moją na stole. Syn Człowieczy pójdzie wprawdzie tak, jak zostało postanowione, ale biada temu człowiekowi, który Go zdradza.” (Łukasz 22:20b-22)

„Ten kielich jest nowym przymierzem w mojej krwi; czyńcie to, ilekroć go pijecie, na moją pamiątkę.” (1 List do Koryntian 11:25b)

Spór o to, kto jest największy (Łk 22, 25-31)

Przepowiedź Piotrowi, że kogut zapieje, gdy Piotr trzykrotnie się Go wyrzeknie (Łk 22, 34)

Rozmowa o sakiewce i mieczach (Łk 22, 35-38)

Śpiewanie hymnu (Mt 26,30; Mk 14,26)

Cytaty z Pisma Świętego pochodzą z Biblii BSB.

Pytanie: W Mt 26:26-28; Mk 14:22-24; Łk 22:19-21; 1 Kor 11:23-26 pewien sceptyk wysunął tezę, że Ostatnia Wieczerza opisana w Biblii została całkowicie zmyślona, ponieważ Żydzi nie znosili idei spożywania „ciała i krwi”, więc nie tylko Jezus musiałby o tym wiedzieć, ale także Jego uczniowie i inni Żydzi byliby oburzeni tym obrzędem i odrzuciliby Jego naukę. Czy jest w tym twierdzeniu jakaś prawda?

Odp.: Nie, nigdy nie słyszałem twierdzenia, że Ostatnia Wieczerza została zmyślona. Przyjrzyjmy się jednak tej kwestii.

Gdyby wszyscy Żydzi odczuwali odrazę, to co z Pawłem, byłym faryzeuszem? Po pierwsze, jako chrześcijanin nie odczuwał odrazy i nadal nauczał tego innych, w tym Żydów.

Podczas Paschy krew baranka nakładano na odrzwia, więc Żydzi dobrze znali ofiary krwawe i ofiary z baranków.

Jan Chrzciciel rzeczywiście nazwał Jezusa Barankiem Bożym, który gładzi grzechy świata (J 1,29).

Brzmi to jak nowatorski zarzut z XX wieku, pozbawiony kontekstu historycznego. Powinni najpierw znaleźć w Talmudzie, późniejszych pismach żydowskich, wczesnych i późniejszych pismach chrześcijańskich, pismach rzymskich lub gdziekolwiek indziej przynajmniej jakieś dowody na to, że Żydzi to odrzucili, że chrześcijanie tego nie praktykowali itp. Ktoś mógłby twierdzić, że Jezus naprawdę pochodził z Nowej Zelandii, ale czy bez przedstawienia jakichkolwiek rzeczywistych dowodów ludzie by w to uwierzyli?

W każdym razie, oto dowody spoza Biblii na to, że Wieczerza Pańska była rzeczywiście praktykowana. Tysiące wczesnych chrześcijan zginęło za swoją wiarę. Oskarżano ich o ateizm (ponieważ nie wierzyli w bogów Rzymian) oraz o kanibalizm (co było przekłamanie, ponieważ spożywali Ciało i Krew Chrystusa podczas Wieczerzy Pańskiej). Dlaczego więc mieliby być fałszywie oskarżani o kanibalizm, gdyby nie uczestniczyli w Wieczerzy Pańskiej?

Ignacy, uczeń apostoła Jana, który zmarł przed rokiem 116 n.e., wspomina o Wieczerzy Pańskiej w swoim Liście do Rzymian, rozdział 7, str. 77. „Pragnę chleba Bożego, chleba niebieskiego, chleba życia, którym jest Ciało Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, który stał się potomkiem Dawida i Abrahama; i pragnę napoju Bożego, a mianowicie Jego Krwi, która jest nieprzemijającą miłością i życiem wiecznym”.

„Dbajcie więc o to, by mieć tylko jedną Eucharystię. Jest bowiem jedno Ciało naszego Pana Jezusa Chrystusa i jeden kielich, aby [ukazać] jedność Jego Krwi”; List Ignacego do Filadelfijczyków, rozdział 4, str. 81.

Justyn Męczennik w swojej Pierwszej Apologii (147–151 r. n.e.), rozdz. 66, str. 185 „A ten pokarm nazywamy wśród nas Eucharystią [Eucharystią], w której nie wolno uczestniczyć nikomu poza tym, kto wierzy, że to, czego nauczamy, jest prawdą, i kto został obmyty obmyciem służącym odpuszczeniu grzechów oraz ku odrodzeniu, i kto żyje tak, jak nakazał Chrystus. Nie przyjmujemy bowiem tego jako zwykłego chleba i zwykłego napoju, ale tak samo, jak Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel, który stał się ciałem przez Słowo Boże i miał zarówno ciało, jak i krew dla naszego zbawienia, tak samo nauczono nas, że pokarm ten, który jest błogosławiony modlitwą Jego słowa i z którego nasze ciało i krew są odżywiane przez przemianę, jest ciałem i krwią tego Jezusa, który stał się ciałem”.

Ireneusz z Lyonu (182–188 r. n.e.) w swoim dziele „Przeciw herezjom”, księga 5, rozdział 2, str. 528, napisał: „Gdyby jednak to [ciało] rzeczywiście nie osiągało zbawienia, to ani Pan nie odkupiłby nas swoją krwią, ani kielich Eucharystii nie byłby uczestnictwem w Jego krwi, ani chleb, który łamiemy, nie byłby uczestnictwem w Jego ciele”.

A zatem albo

a) Jezus naprawdę spożył Ostatnią Wieczerzę, albo

b) Mateusz, Marek, Łukasz, Paweł, Ignacy, Justyn Męczennik, Ireneusz i wszyscy inni pisarze wczesnego Kościoła całkowicie się pomylili,

c) Nie napisali tego; na przestrzeni wieków zostało to systematycznie dodane do ich pism.

Aby odpowiedzieć na zarzut c), musimy znać daty powstania najwcześniejszych rękopisów zawierających omawiane wersety. Oto konkretne wersety, które w kontekście Ostatniej Wieczerzy wyraźnie wspominają o Ciele i Krwi Jezusa.

Mateusz 26:26-28

p45 Chester Beatty I (wszystkie cztery ewangelie i Dzieje Apostolskie) (100–150 r. n.e.) (wcześniej uważany za pochodzący z końca II lub początku III wieku n.e.) (Mt 20:24–32; 21:13–19; 25:41–26:39

str. 37 (=Ann Arbor 1570) Mt 26:19-52 (połowa III wieku)

Vaticanus (325–350 r. n.e.) i Sinaiticus (340–350 r. n.e.) zawierają całą Ewangelię według św. Mateusza. Zdjęcie strony Ewangelii według św. Mateusza z Kodeksu Sinaiticus znajduje się w „New International Dictionary of the Bible” na str. 2004.

Kodeks Aleksandryjski [A] (ok. 450 r. n.e.) zachował jedynie fragment od Mt 25,7 do końca.

Ewangelia Marka 14:22–24

Vaticanus [B] (325–350 r. n.e.), Sinaiticus [Si] (340–350 r. n.e.) oraz Alexandrinus [A] (ok. 450 r. n.e.) zawierają całą Ewangelię Marka.

Łukasz 22:19-21

p75 Papirusy Bodmera 14/15 (większość Ewangelii Łukasza i Jana) Zawierają Łukasza 3:18-22; 3:33-4:2; 4:34-5:10; 5:37–6:4; 6:10–7:32; 7:35–39, 41–43; 7:46–9:2; 9:4–17:15; 17:19–18:18; 22:4–24:53. Zazwyczaj datuje się go na lata 175–200 n.e. lub 175–225 n.e. Jednak jego pismo jest bardzo podobne do innego dokumentu, papirusu Fuad XIX, o którym wiadomo, że powstał w latach 145–146 n.e.

Vaticanus [B] (325–350 r. n.e.), Sinaiticus [Si] (340–350 r. n.e.) oraz Alexandrinus [A] (ok. 450 r. n.e.) zawierają całą Ewangelię Łukasza.

1 List do Koryntian 11:23–26

str. 46 Chester Beatty II, 100–150 r. n.e., 1 Kor 1:1–9:2; 9:4–14:14; 14:16–15:15; 15:17–16:22

Manuskripty Vaticanus [B] (325–350 r. n.e.), Sinaiticus [Si] (340–350 r. n.e.) oraz Alexandrinus [A] (ok. 450 r. n.e.) zawierają cały 1 List do Koryntian.

Pytanie: Czy w Mt 26,27b-29; Mk 14,24b-25; Łk 22,20b-22 oraz 1 Kor 11,25b uczniowie spożywali kielich po chlebie, czy też przed chlebem, jak wyraźnie wskazuje Łk 22,17b-18?

Odp.: I tak, i tak. Podczas żydowskiej Paschy spożywano cztery kielichy w różnych momentach posiłku. Ostatni kielich, podany po posiłku, był tym, przy którym Jezus powiedział: „To jest krew nowego przymierza…”. Nawet nie znając żydowskich zwyczajów, można dostrzec odpowiedź, ponieważ Łukasz 22 wspomina zarówno o kielichu przed chlebem, jak i o kielichu po chlebie.

Należy zauważyć, że w Ewangelii Mateusza Jezus nakazuje wszystkim wypić ten kielich. Jest to sprzeczne z wcześniejszą praktyką Kościoła rzymskokatolickiego, zgodnie z którą osoby niebędące kapłanami otrzymywały jedynie chleb.

Ponadto F.L. Godet w swoim komentarzu do 1 Listu do Koryntian, str. 63, stwierdza, że Wieczerza Pańska jest „łącznikiem między Jego dwoma przyjściami: pamiątką jednego i zadatkiem drugiego”.

Pytanie: Czy w Łk 22:31,34 Jezus powiedział, że Piotr zaprze się Go podczas Paschy, czy też po ich wyjściu, jak podają Mt 26:34, Mk 14:30 i J 13:38?

Odp.: Ta wypowiedź tak bardzo zaskoczyłaby Piotra, że prawdopodobnie uznałby, iż nie usłyszał jej wyraźnie, gdyby Jezus nie powtórzył jej po Paschę. Nawiasem mówiąc, Pismo Święte nie mówi też, że Jezus powiedział to tylko dwa razy.

P: Czy w Mt 26,57-68 i Mk 14,53-65 proces Jezusa odbył się w nocy, czy też rano, jak podają Łk 22,54-71 oraz Mt 27,1,2,11-26?

Odp.: I tak, i tak, ponieważ odbył się proces przed żydowską Radą Najwyższą oraz proces przed Piłatem.

Proces przed żydowską Radą Najwyższą, o którym mowa w Mt 26,57-68 i Mk 14,53-65, rozpoczął się w środku nocy i zakończył o świcie. Nawiasem mówiąc, prowadzenie procesu w nocy było sprzeczne z prawem żydowskim.

Łukasz nie opisuje tego procesu, z wyjątkiem perspektywy Piotra stojącego na zewnątrz. Jezus wszedł do domu arcykapłana, a następnie wraz z kapłanami wyszedł z domu.

Kogut zapiał nieco przed świtem (Mt 26,74-75; Mk 14,72; Łk 22,60-62).

Następnie nastał świt (Mt 27,1; Mk 15,1; Łk 22,66).

Następnie Jezus stanął przed rzymskim namiestnikiem Poncjuszem Piłatem w Ewangelii Mateusza 27:1-2, 11-26; Ewangelii Marka 15:1-5 oraz Ewangelii Łukasza 23:1-5. Zobacz także następne pytanie.

P: Jaka była kolejność wydarzeń przed procesem przed Sanhedrynem, o których mowa w Mt 26:57-68, Mk 14:53-65 i Łk 22:60-62?

Odp.: Oto kolejność wydarzeń.

1. Najpierw udali się do domu Annasza, teścia arcykapłana Kajfasza, zaraz po aresztowaniu Jezusa w Getsemani (Łk 22:54; J 18:12-13).

2. Albo w Ewangelii św. Jana 18:24, albo wcześniej, Jezus został wysłany do domu Kajfasza. Ewangelia św. Mateusza 26:56-57 i Ewangelia św. Marka 14:51-53 pomijają poprzedni szczegół i wspominają jedynie o udaniu się do domu Kajfasza.

3. Piotr zaparł się Jezusa raz (Mt 26,70; Mk 14,68; Łk 22,57; J 18,17).

4. Nieco później Piotr zaparł się Jezusa po raz drugi (Mt 26,71; Mk 14,69; Łk 22,58; J 18,25).

5. Około godziny później Piotr zaparł się Jezusa po raz trzeci. Wciąż przebywali w domu, gdy zapiał kogut (Mt 26,74; Mk 14,71-72; Łk 22,59-62; J 18,27).

6. O świcie rada żydowska zapytała Jezusa (lub zapytała Go ponownie): „Jeśli jesteś Chrystusem, powiedz nam”. I podjęli decyzję (Mt 27,1; Mk 15,1; Łk 22,66-71).

7. Było już wczesne rano, a Jezus w towarzystwie kapłanów opuścił dom Kajfasza i udał się na proces przed rzymskim namiestnikiem Piłatem (Mt 27,2; Mk 15,1; Łk 23,1; J 18,28-38).

8. Piłat wysłał Jezusa do Heroda (Łukasz 23:7-11a).

9. Herod odesłał Jezusa z powrotem do Piłata (Łukasz 23:11b-12).

10. W noc poprzedzającą to wydarzenie żona Piłata miała sen, w którym nie chciała mieć nic wspólnego z skazaniem Jezusa. Ewangelia Mateusza 27:19

11. Piłat zapytał ich, czy chcą, aby uwolniono Barabasza, czy Jezusa (Mt 27:15-27; Łk 23:18-25; J 18:39-40).

Pytanie: Dlaczego w Mt 27,2 Poncjusz Piłat jest nazwany namiestnikiem, skoro w rzeczywistości był prefektem?

Odp.: Prefekt (praefectus) był bardziej szczegółowym terminem określającym namiestnika niewielkiego, trudnego do zarządzania obszaru.

Pytanie: Skoro poza Biblią Poncjusz Piłat znany był jako okrutny i niesprawiedliwy władca, dlaczego w Mt 27:2, 11-26 ewangelie przedstawiają go jako osobę słabą i bardzo dbającą o pozory sprawiedliwości?

Odp.: Istnieją dwa uzupełniające się wyjaśnienia.

Chwiejna pozycja: Być może zachowanie Piłata zmieniło się około 33 r. n.e., ponieważ w tym czasie zdał sobie sprawę, że jego pozycja wobec cesarza jest bardzo chwiejna. Piłat nakazał umieścić w pałacu Heroda w Jerozolimie tarcze z wygrawerowanym imieniem cesarza. Żydzi zwrócili się z apelacją do cesarza rzymskiego, a sam Tyberiusz bezpośrednio nakazał Piłatowi usunięcie tych tarcz.

Drugim źródłem niepewności było to, że Piłat objął swoje stanowisko dzięki wpływom swojego mentora, antysemity Sejanusa. Sejanus został stracony przez Tyberiusza 18 października 31 r. n.e., a Piłat prawdopodobnie dowiedział się o tym już w 33 r. n.e. Wcześniej Tyberiusz nie wahał się karać swoich rodaków za wymuszenia i zdradę. Sam Piłat został odwołany ze stanowiska w latach 36/37 n.e.

Dwie strony medalu: Ponadto w „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 8, str. 559–560, wspomniano również o drugim czynniku. „Z psychologicznego punktu widzenia osoba, która w głębi duszy jest słaba, niepewna siebie i samolubna, gdy znajdzie się na stanowisku władzy, może stać się despotyczna i nieczuła. Innymi słowy, charakter Piłata nie uległ zmianie, po prostu ujawnił on swoją inną stronę”. Zachowanie Piłata, choć mogło wydawać się nieco „przychylne Jezusowi”, w rzeczywistości takie nie było, o czym świadczą tortury i ukrzyżowanie Jezusa. Piłat nie był „przychylny Jezusowi”, lecz w rzeczywistości był „przeciwny Sanhedrynowi”.

Poncjusz Piłat nie był człowiekiem pewnym siebie. Według Euzebiusza, po tym jak Tyberiusz usunął Piłata ze stanowiska w latach 36/37 n.e., Piłat popełnił samobójstwo.

Pytanie: W Mt 27:2-14, Mk 15:2-15; Łk 23:1-24 i J 19:1-15 – poza Biblią – jakie istnieją dowody na to, że Poncjusz Piłat rzeczywiście istniał?

Odp.: Istnieje sześć niezależnych dowodów spoza Biblii.

1. Niechrześcijański rzymski historyk Tacyt (100 r. n.e.) w dziele „Roczniki” 15:44 pisze: „Christus, od którego [chrześcijanie] wzięli swoją nazwę, został stracony na mocy wyroku prokuratora Poncjusza Piłata za panowania cesarza Tyberiusza”;

2. W książce „The Bible As History” (s. 373) znajduje się zdjęcie awersu i rewersu monety wyemitowanej przez rzymskiego prokuratora Poncjusza Piłata.

3. W 1961 roku w rzymskim teatrze w porcie Cezarei znaleziono inskrypcję, w której wspomniano o Poncjuszu Piłacie. Jej zdjęcie znajduje się w „Wycliffe Bible Dictionary” (s. 1343), „Wycliffe Dictionary of Biblical Archaeology” (s. 456) oraz w książce „The Archaeology of the New Testament” (Finnegan) (s. 138–139). Zachowane fragmenty brzmią:

Mieszkańcom Cezarei

Tiberieum

Poncjusz Piłat

Prefekt Judei

Wspomina o tym również „Słownik kontekstu Nowego Testamentu” (str. 534) oraz „Archeologia Nowego Testamentu” (Blaiklock, str. 58).

4. Żyd Filon również podaje, że Poncjusz Piłat sprowadził złote tarcze z imieniem cesarza Tyberiusza i zawiesił je w pałacu Heroda. Żydzi uznali to za obraźliwe i zwrócili się do Tyberiusza, który nakazał Piłatowi usunięcie tarcz, co prawdopodobnie spowodowało utratę twarzy przez Piłata. („O poselstwie do Gajusza” 38–39 (299–306), str. 784–785.

5. Józef Flawiusz w dziele „Starożytności żydowskie” 18.3.1 (napisanym około 93–94 r. n.e.) oraz „Wojna żydowska” 2.9.2 również wspomina o Poncjuszu Piłacie jako namiestniku.

6. Pisarze wczesnochrześcijańscy.

Ignacy (zm. 107/116 r. n.e.) w „Liście do Magnesian” rozdz. 11–12, s. 64, wspomina o Poncjuszu Piłacie

Jezus został rzeczywiście prześladowany za rządów Poncjusza Piłata, rzeczywiście ukrzyżowany, umarł i zmartwychwstał. List Ignacego do Trallian, rozdz. 9, str. 70

Justyn Męczennik (ok. 150 r. n.e.) Jezus Chrystus ukrzyżowany za rządów Poncjusza Piłata. „…i słusznie oddajemy Mu cześć, dowiedziawszy się, że jest On Synem samego prawdziwego Boga, i stawiając Go na drugim miejscu, a Ducha prorockiego na trzecim, co udowodnimy”. Pierwsza Apologia Justyna Męczennika, rozdz. 13, str. 166–167

Ukrzyżowany za panowania Poncjusza Piłata. Pierwsza apologeta Justyna Męczennika, rozdz. 61, s. 183

Melito z Sardes (170–180 r. n.e.) w dziele „Ojcowie przednicejscy”, tom 8, rozdz. 4, str. 757, stwierdza, że Jezus został skazany przez Piłata.

Ireneusz w dziele „Przeciw herezjom” (182–188 r. n.e.), księga 3, rozdz. 4.2, s. 417, pisze, że Jezus, który „przez siebie samego zjednoczył człowieka z Bogiem”, cierpiał pod rządami Poncjusza Piłata i zmartwychwstał. Jezus jest Sędzią tych, którzy są sądzeni.

Klemens Aleksandryjski (193–217/220 r. n.e.) cytuje 1 List do Tymoteusza 6,13 i wspomina o Poncjuszu Piłacie. Fragment 4, str. 579 (Historia Kościoła Euzebiusza, księga 6, rozdział 14)

Tertulian (198–220 r. n.e.) wspomina o Poncjuszu Piłacie w dziele „Apologia” (rozdział 21, str. 35)

Hipolit, biskup Portus (222–235/6 r. n.e.), wspomina o Kajfaszu, Herodzie oraz o biczowaniu przez Piłata. „Przeciw herezji Noetusa”, rozdz. 18, s. 230

Orygenes (225–254 r. n.e.) twierdzi, że tłumy mogły wpłynąć na Piłata, skłaniając go do skazania Jezusa. Wspomina również o jego wrogości wobec Heroda i ich pozornej przyjaźni. Komentarz Orygenesa do Ewangelii Mateusza, księga 12, rozdz. 1, s. 449–450.

Cyprian z Kartaginy (ok. 246–258 r. n.e.) „w końcu pojmał Go [Jezusa] i wydał Poncjuszowi Piłatowi, który był wówczas prokuratorem Syrii z ramienia Rzymian, domagając się z gwałtowną i upartą stanowczością Jego ukrzyżowania i śmierci”. „Traktaty Cypriana”, traktat 7, rozdz. 13, s. 468

Piotr z Aleksandrii (306, 285–311 r. n.e.) wspomina, że Jezus został wydany Piłatowi. Listy kanoniczne, kanon 9, s. 273

Laktancjusz (ok. 303–ok. 325 r. n.e.) wspomina, że po zdradzie Jezusa przez Judasza Żydzi zaprowadzili Go przed oblicze Poncjusza Piłata. „Instytucje boskie”, księga 4, rozdz. 18, s. 119. W rozdz. 18, s. 120, wspomina o Herodzie.

Atanazy (331 r. n.e.) wspomina, że Piłat podczas procesu Chrystusa umył ręce. „Historia arian”, rozdz. 68, str. 295

Euzebiusz, chrześcijański historyk Kościoła (318 r. n.e.), wspomina o Poncjuszu Piłacie i podaje, że po usunięciu ze stanowiska popełnił samobójstwo.

Poncjusz Piłat był namiestnikiem Judei, zastępując Gratusa, w latach 26–36/37 n.e.

Pytanie: Co jeszcze, poza tym, co podaje Biblia, wiemy o Poncjuszu Piłacie na podstawie Mt 27,2–14; Mk 15,2–15; Łk 23,1–24 oraz J 19,1–15?

Odp.: „Poncjusz” to rzymskie nazwisko rodowe. „Pilatus” oznacza osobę uzbrojoną w pilum, czyli oszczep. Większość tego, co wiemy o Poncjuszu Piłacie, pochodzi od Józefa Flawiusza. Cesarz Tyberiusz Cezar miał przyjaciela imieniem Sejan, który pragnął zniszczyć wszystkich Żydów, a Poncjusz Piłat i jego współczesny Flakus byli prawdopodobnie protegowanymi Sejana. Kiedy Poncjusz Piłat został namiestnikiem (lub prokuratorem) Żydów w 26 r. n.e., jako pierwszy sprowadził do Jerozolimy sztandary z wizerunkiem Cezara. Kiedy Żydzi poprosili o ich usunięcie, Piłat otoczył ich żołnierzami i zagroził, że ich zabije. Józef Flawiusz odnotowuje, że Żydzi rzucili się na ziemię, aby pokazać, że wolą umrzeć, niż złamać swoje prawo. Piłat przeniósł sztandary do Cezarei.

Następnie Piłat zabrał pieniądze ze skarbca świątynnego, aby zbudować akwedukt doprowadzający wodę do Jerozolimy. Kiedy Żydzi protestowali, Piłat wysłał wśród tłumu żołnierzy przebranych za cywilów, którzy zabili wielu z zgromadzonych. Łukasz 13:1 odnotowuje również, że Piłat zabił niektórych Galilejczyków, a ich krew zmieszał z ofiarami.

Kiedy niektórzy Samarytanie zgromadzili się na górze, aby obejrzeć święte naczynia, które rzekomo umieścił tam Mojżesz, Piłat wysłał oddziały, by zasadziły się na nich i zabiły ich. Samarytanie zwrócili się z apelacją do Witeliusza, legata Syrii, który wysłał Marcellusa, aby tymczasowo przejął władzę nad Judeą, i nakazał Piłatowi udać się w 36/37 r. n.e. do Rzymu w niełasce, aby zdał sprawę ze swoich czynów przed Cezarem. Sejanus został stracony 18 października 31 r. n.e., a Tyberiusz próbował odwrócić antysemicką politykę. Tyberiusz Cezar zmarł 16 marca 37 r. n.e., podczas gdy Piłat był w drodze do Rzymu. Piłat nigdy nie powrócił do Judei. Tradycja głosi, że popełnił samobójstwo przez utopienie się na terenie dzisiejszej Austrii lub Szwajcarii.

Żyd Filon twierdzi, że Herod Agryppa I nazwał Piłata „z natury nieugiętym, połączeniem uporu i bezlitosności”.

W dzisiejszym „Podręczniku rozwiązywania trudności biblijnych” na stronie 60 wysuwana jest hipoteza, że pozycja Piłata wobec cesarza była szczególnie niepewna. Podczas gdy cesarz (Cezar) pragnął stabilności, Piłat aż trzykrotnie niemal doprowadził do wybuchu buntów. Cesarz Tyberiusz niedawno skazał na śmierć wielu urzędników za zdradę. Gdyby Pilat został postrzegany jako tolerujący kogoś, kto twierdził, że jest królem, nie płacił podatków lub pragnął własnego królestwa, stałby się po prostu kolejną ofiarą z wielu, których Tyberiusz skazał na śmierć. Kwestia ta nie umknęła Żydom, którzy śmiało powiedzieli Piłatowi: „Jeśli uwolnisz tego króla, nie jesteś przyjacielem Cezara”.

Pytanie: W Mt 27,19-26; Mk 15,7-15; Łk 23,23-25; J 18,38-40, ile osób znajdowało się w tłumie przed Piłatem, Jezusem i Barabaszem?

Odp.: Archeolodzy przeprowadzili wykopaliska na terenie przed tronem sądowym Piłata i stwierdzili, że zgodnie z informacją zawartą w książce „The Olive Tree Connection” (str. 48) w tym miejscu mogło znajdować się maksymalnie 150 osób. Podczas Paschy w Jerozolimie mogło przebywać kilkaset tysięcy osób, ale przed Piłatem mogło znajdować się tylko 150. Kapłanom nie sprawiłoby trudności wybranie osób, które chcieli widzieć przed Piłatem, gdy ten zaproponował uwolnienie jednego więźnia.

P: Co wiemy o ukrzyżowaniu przed czasami Chrystusa na podstawie Mt 27,26; Mk 15,15; Łk 23,20-25; J 19,16; Dz 2,23; Hbr 12,2?

Odp.: Ukrzyżowanie było makabryczną, ale powszechną formą egzekucji wśród wielu ludów.

Kto i kiedy: Praktykowali ją Fenicjanie, Kartagińczycy i Egipcjanie. Herodot w swojej „Historii” 3.125 wspomina, że Persowie stosowali ukrzyżowanie żywych ludzi. W „Historii” 3.159 Herodot podaje również, że Dariusz (512–485 p.n.e.) ukrzyżował 3000 czołowych obywateli Babilonu. W „Anchor Bible Dictionary”, tom 1, str. 1207, wspomniano również, że inne starożytne źródła – niekoniecznie wiarygodne – podają, iż krzyżowanie stosowali mieszkańcy Indii, Asyryjczycy, Scytowie, Tauri, Trakowie, Celtowie, Germanie i Brytyjczycy. Juliusz Cezar donosił, że Numidyjczycy stosowali ukrzyżowanie. Kiedy Aleksander Wielki ostatecznie zdobył fenickie miasto Tyru w 332 r. p.n.e., natychmiast zabił 6 000–8 000 osób, a później ukrzyżował 2 000.

Żydzi zostali ukrzyżowani przez Antiocha IV z dynastii Seleucydów (167 r. p.n.e.), jak podaje Józef Flawiusz w dziele „Starożytności żydowskie”, księga 12, rozdział 5, str. 257. W dziele „Starożytności żydowskie”, tom 13, rozdział 14.2, str. 285, Józef Flawiusz wspomina również, że władca saduceuszy Aleksander Jannaeus (103–76 p.n.e.) ukrzyżował w Jerozolimie 800 faryzeuszy, po tym jak na ich oczach zabił ich żony i dzieci.

Wśród Rzymian Plautus (zm. w 184 r. p.n.e.) był pierwszym pisarzem, który dostarczył dowodów na rzymskie ukrzyżowania, a dotyczyły one osób ukrzyżowanych jeszcze przed jego czasami. Na przykład w 217 r. p.n.e. w Rzymie ukrzyżowano 25 męskich niewolników biorących udział w spisku. Józef Flawiusz podał, że istniały trzy główne formy rzymskich egzekucji: ścięcie głowy/wyrzucenie na pastwę dzikich zwierząt, spalenie oraz ukrzyżowanie. Stwierdził również, że śmierć przez spalenie była uważana za karę łagodniejszą niż ukrzyżowanie.

Skąd Rzymianie się o tym dowiedzieli: Zarówno Grecy, jak i Rzymianie przejęli krzyżowanie od Fenicjan. (Kartagińczyków można uznać za „zachodnich Fenicjan”). Liczne źródła potwierdzają stosowanie krzyżowania przez Kartagińczyków oraz to, że Rzymianie mogli przejąć tę praktykę właśnie od nich.

Znaleziska archeologiczne: Chociaż o ukrzyżowaniu szeroko wspominano i było ono powszechnie praktykowane, dysponujemy jedynie jednym znaleziskiem archeologicznym związanym z ukrzyżowaniem, zgodnie z informacją zawartą w książce „The Resurrection of Christ” (str. 36, przypis 28). Tym jedynym artefaktem są kości mężczyzny o imieniu Yehohanan Ben Hagko. Jeden z gwoździ nadal tkwił w jego kostce, ponieważ najwyraźniej osoby, które go chowały, nie były w stanie go usunąć. Znajdowisko to jest skatalogowane jako Israel Antiquities Authority, 95-2067/5. Ukrzyżowanie

Jako symbol chrześcijański: Istnieją bardzo interesujące odkrycia archeologiczne dotyczące wykorzystania krzyża jako symbolu. Oczywiście Paweł (około 52 r. n.e.) „głosił Jezusa ukrzyżowanego” w 1 Liście do Koryntian 2:2, „chlubił się krzyżem” w Liście do Galatów 6:14 i był prześladowany z powodu krzyża w Liście do Galatów 5:11; 6:12. Skąd jednak wiemy na pewno, jak wyglądał krzyż?

Kiedy w 79 r. n.e. Herkulanum zostało zniszczone przez erupcję Wezuwiusza, w jednym z odkopanych domów znaleziono krzyż (krzyż łaciński przypominający małą literę „t”).

W Talpioth, na przedmieściach Jerozolimy, przed rokiem 70 n.e. znaleziono ossuaria (naczynia do przechowywania kości), na których czterech bokach widniał krzyż przypominający znak plus.

Według Justyna Męczennika (ok. 138–165 r. n.e.), w 60. rozdziale swojej „Pierwszej apologii” porównał on krzyż do greckiej litery chi (przypominającej literę X).

Krzyż przypominał grecką literę tau, jak wynika z „Pięciu ksiąg w odpowiedzi na Marciona” Tertuliana, księga 3, wers 120, str. 153.

Atanazy (323–326 r. n.e.) stwierdził w dziele „O Wcieleniu” 25:3, że tylko na krzyżu człowiek umiera z rozpostartymi rękami.

Ponadto w Rzymie, na Wzgórzu Palatyn, znaleziono rzymskie graffiti wyśmiewające chrześcijan. Przedstawia ono krzyż z rozpostartymi ramionami, zgodnie z książką „Archeologia Nowego Testamentu” (Blaiklock), str. 99.

Pytanie: Dlaczego w Mt 27,15–19; Mk 15,6–7; Łk 23,16–18 oraz J 18,39–40 Jezus, który nie został jeszcze uznany za winnego, był brany pod uwagę w ramach „programu łaskawego zwolnienia”?

Odp.: Nikt nie twierdził, że rzymskie prawo zawsze było sprawiedliwe. Ponieważ skazanie Jezusa było najwyraźniej niemal przesądzone, przypuszczam, że dla Piłata miało sens, by zgłosić do ułaskawienia człowieka, który nie został jeszcze uznany za winnego. Czasami nawet akty miłosierdzia mogą być wykorzystywane do niesprawiedliwych celów.

P: Dlaczego w Mt 27,19 żona Piłata przebywała w Jerozolimie?

Odp.: Żony często towarzyszyły rzymskim namiestnikom. Wcześniej Tacyt w „Rocznikach” 3:34-35 wspomina, że Senat debatował nad wnioskiem Sewera a Cecyny, aby zakazać żonom towarzyszenia sędziom, ale wniosek ten został odrzucony.

P: Czy w Mt 27,34 i Mk 15,23 inni oferowali Jezusowi napój, a On odmówił, czy też Jezus powiedział: „Pragnę” i przyjął napój, jak sugeruje J 19,28-29?

Odp.: Ludzie ukrzyżowani odczuwali ogromne pragnienie i Jezus najwyraźniej nie był tu wyjątkiem, mówiąc, że jest spragniony. Podano Mu gąbkę nasączoną octem. Napój ten zawierał żółć, która łagodziła ból. Jezus początkowo przyjął gąbkę i skosztował napoju, ale potem odmówił dalszego picia. Jezus nie chciał stosować środka przeciwbólowego, gdy cierpiał za nasze grzechy.

Pytanie: W Mt 27:35-36; Mk 15:24; Łk 23:34b; J 10:23-24 – moja żona chce pojechać do kasyna w Luizjanie z okazji naszej 10. rocznicy ślubu. (Jako chrześcijanin nie czuję się z tym dobrze, ale zgodziłem się na jej życzenie.) Uzgodniliśmy, że nie wydamy na hazard więcej niż 200,00 dolarów. To dopiero druga wizyta w kasynie w ciągu ostatnich 10 lat. (Ostatnim razem, gdy byliśmy w kasynie, wydaliśmy najwyżej 100,00 dolarów, a było to 3 lata temu). Czy zgodnie ze Słowem Bożym popełniamy grzech?
Osobiście nie mogę znaleźć w Piśmie Świętym żadnego fragmentu, który bezpośrednio odnosiłby się do hazardu. Zgadzam się też, że branża hazardowa powoduje uzależnienia i jest branżą, bez której Ameryka mogłaby się obejść. Wątpię jednak, czy naprawdę popełniam grzech, jeśli gram za tak niewielką kwotę i odwiedzę tylko dwa kasyna w ciągu 10 lat. Powiedziałem nawet żonie, że cokolwiek wygramy, powinniśmy przekazać na cele charytatywne. Zabieram nawet ulotki ewangelizacyjne, żeby rozdać je w kasynie. Myślę, że z tej wycieczki może wyniknąć coś dobrego. (Rdz 50,20) =) (Jednak to nie sprawia, że czuję się lepiej z tym wyjazdem.)

Ale… oto przykład odzwierciedlający tę sytuację: czy wszyscy chrześcijanie powinni przestać kupować i pić wino (na specjalne okazje/wesela), skoro przemysł alkoholowy powoduje, że miliony ludzi uzależniają się od tego trunku?

Ale wtedy, jaki przykład daję moim dzieciom? Co, jeśli mój syn dorośnie w przekonaniu, że chodzenie do kasyn jest w porządku, a potem uzależni się od hazardu? Z drugiej strony, mój syn mógłby uzależnić się od wina – czy jednak jego uzależnienie jest moją winą, skoro ja piję wino lub piwo przy rzadkich okazjach? (a nie jestem uzależniony)

O: W Biblii nie ma bezpośredniego wersetu, który zabraniałby wierzącym uprawiania hazardu, ale nie ma też nic, co by mówiło, że jest to w porządku. (Są zarówno wersety ze Starego, jak i Nowego Testamentu, które mówią, że picie wina z umiarem jest w porządku).

Oczywiście jako chrześcijanie nie powinniśmy czytać przykazań biblijnych i próbować zbaczać od nich jak najdalej, nie łamiąc ich jednak wprost. Powinniśmy raczej pragnąć poznać sedno Bożej woli względem nas i trzymać się go. Hazard to obszar , w którym powinniśmy być posłuszni Bogu, kierując się naszym sumieniem i zrozumieniem tego, co Mu się podoba.

Czynniki wskazujące, że pewne formy hazardu mogą być dopuszczalne

Inne formy rozrywki są dopuszczalne: Powiedziałeś, że nie jesteś uzależniony i nie wydasz więcej niż 200 dolarów. Można wydać 200 dolarów na wizytę w parku rozrywki (takim jak Disneyland) i niekoniecznie jest to grzech.

Chrześcijańskie świadectwo. Skoro wspomniałeś o zabraniu ulotek Chicka, aby ludzie mogli je przeczytać, warto sprawdzić, czy Chick ma jakąś szczególnie odpowiednią ulotkę o ludziach, którzy tracą wszystkie swoje pieniądze na hazardzie.

Zadowól swoją żonę: Jeśli tego właśnie chce twoja żona, a nie jest to zabronione, powinieneś zrobić coś, co sprawia wam obojgu przyjemność.

Oznaki wskazujące, że twoje uprawianie hazardu może nie podobać się Bogu

Przykład dla dzieci: Czy twój syn (i ewentualne przyszłe dzieci) uzależnią się od hazardu, a może nawet choć raz zaryzykują, głupio tracąc duże sumy pieniędzy? Aby sprawdzić, czy jest to problem, dlaczego ty i twoja żona nie „poćwiczycie” prywatnie wyjaśnienia synowi, na czym polega wasz hazard, skoro i tak będziecie musieli to zrobić później. Zobaczcie, jak to zabrzmi dla niego.

Nieunikniona niemoralność: Czy w miejscu, w którym uprawiasz hazard, będziesz oglądać jakieś nieprzyzwoite przedstawienia? Jeśli tak, to nie powinieneś uprawiać hazardu ani robić niczego innego w tym miejscu.

Co jeszcze możesz zrobić: Jeśli nie uprawiasz hazardu, istnieją inne wycieczki i atrakcje (a także kilka naprawdę znakomitych restauracji), z których możesz skorzystać zamiast tego.

Przekonanie: Czy uważasz, że twój niepokój to Duch Święty, który cię przekonuje, czy po prostu coś innego?

Być może przyjdą ci do głowy jeszcze inne argumenty „przeciw”.

Staraj się podążać za Bogiem: Módl się o to, czego Bóg pragnąłby dla ciebie w tej sytuacji. Nie mam dla ciebie żadnego bezpośredniego nakazu ani pozwolenia, ale modlę się, byś podjął najlepszą decyzję.

Pytanie: Czy w Mt 27,38; Mk 15,32 i Łk 23,39 złodzieje znieważali Jezusa, czy też jeden z nich okazał skruchę i zwrócił się do Jezusa w Łk 23,40–43?

Odp.: Obaj złoczyńcy początkowo znieważali Jezusa. Jednak złoczyńca po prawej stronie Jezusa później zmienił zdanie i uwierzył w Jezusa. Jezus powiedział mu, że jeszcze dzisiaj będzie z Nim w raju.

P: W Mt 27,44 i Mk 15,31-32 – kiedy dokładnie złodzieje znieważali Jezusa?

Odp.: Pismo Święte nie podaje dokładnej informacji. Mateusz i Marek wspominają po trzy grupy ludzi, które znieważały Jezusa: przechodnie, kapłani i złodzieje. Jednak wersety te nie precyzują ani kolejności, jeśli powiedzieli to tylko raz, ani tego, ile razy . Ogólnie rzecz biorąc, nie jest typowe, aby ktoś wypowiedział tylko jedno nieprzyjemne zdanie i na tym poprzestał.

Dzisiaj chrześcijanie mogą być wyśmiewani za swoją wiarę przez przestępców, zupełnie obcych ludzi, a nawet fałszywych przywódców religijnych.

Pytanie: Czy w Łk 21,7 Jezus nauczał o czasach ostatecznych w Świątyni, czy też na Górze Oliwnej, jak pokazują Mt 24,3-44 i Mk 13,3-37?

Odp.: Jezus nauczał o tym na Górze Oliwnej, a być może również podczas drogi tam. Łk 21 nigdzie nie wspomina, że Jezus przebywał w Świątyni, kiedy to nauczał.

P: Czy w Mt 27,32; Mk 15,21 i Łk 23,26 krzyż Jezusa niósł Szymon z Cyreny, czy też sam Jezus, jak pokazuje J 19,17?

Odp.: I to, i to. Zgodnie z powszechnym zwyczajem skazaniec niósł swój krzyż sam, jak mówi J 19,17. Jednak Jezus był tak osłabiony po chłostach i pobiciu, że nie był w stanie nieść krzyża przez całą drogę. Dlatego Rzymianie zmusili przechodnia, Szymona z Cyreny, by niósł go przez pozostałą część drogi.

P: Czy w Mt 27,32; Mk 15,21 i Łk 23,26 mamy jakieś pozabiblijne dowody na istnienie Szymona z Cyreny?

Odp.: Jest bardzo prawdopodobne, że tak. W Dolinie Kidron w Jerozolimie znaleziono ossuarium (skrzynię na kości) sprzed 70 r. n.e. z inskrypcją „Aleksander (syn) Szymona”, „Aleksander z Cyreny”. Więcej informacji można znaleźć w:

E. L. Sukenik, BASOR 88 (1942): 38. Napisy opublikowano dopiero w 1962 r.: N. Avigad, „A Depository of Inscribed Ossuaries in the Kidron Valley”, IEJ 12 (1962): 1-12 + tabl. 1-4.

Opublikowane w przystępnej formie dopiero w latach 2002–2003: „Treasures in the Storeroom: Family Tomb of Simon of Cyrene”, Biblical Archaeology Review, lipiec–sierpień 2003.

P. W. van der Horst, Ancient Jewish Epitaphs: An Introductory Survey of a Millennium of Jewish Funerary Epigraphy (300 p.n.e.–700 n.e.) (Kampen: Kok Pharos, 1991), s. 140–141.
Biblical Archaeology Review, lipiec–sierpień 2003 r., s. 51. Por. http://israelpalestineguide.files.wordpress.com/2010/06/alexander-simon-ossuary-a-second-look-from-bar.pdf

Pytanie: Co dokładnie podano Jezusowi do picia na krzyżu w Mt 27,48; Mk 15,23; Łk 23,36 i J 19,29?

Odp.: W Mt 27,48 czytamy: „kwaśne wino / ocet winny”; w Mk 15,23: „wino zmieszane z mirrą”; w Łk 23,36: „ocet winny”, a w J 19,29: „ocet winny”. Jednak „żółć / ocet” nie jest substancją, lecz opisem czegoś gorzkiego, a mirra była gorzka.

P: Co dokładnie było napisane na tabliczce nad głową Jezusa w Mt 27:37, Mk 15:26, Łk 23:38 i J 19:19?

Odp.: Najpierw pięć faktów związanych z odpowiedzią, a następnie dwie odpowiedzi.

1. Po pierwsze, nie było jednego napisu, lecz trzy, ponieważ, jak mówi J 19,20, napis był sporządzony w języku aramejskim, łacińskim i greckim.

2. Oto, co zapisali autorzy Ewangelii.

W Ewangelii Mateusza 27:37 czytamy: „To jest Jezus, król Żydowski”.

Marka 15:26: Król Żydowski.

Łukasz 23:38: „To jest Król Żydowski”.

W Ewangelii św. Jana 19:19 czytamy: „Jezus z Nazaretu, Król Żydowski”.

3. Starożytni pisarze często parafrazowali wypowiedzi. To, co mamy tutaj, jest zgodne z prawdą, ale nie jest precyzyjne. Na przykład, jeśli jeden pisarz napisał: „To jest Jezus, król Żydów”, a inny: „król Żydów”, obaj mogli zapisywać tę samą wypowiedź. Pierwszy pisarz po prostu zapisał więcej z tej wypowiedzi niż drugi.

4. Papiasz, uczeń apostoła Jana, odnotowuje, że Ewangelia Mateusza została pierwotnie napisana w języku Hebrajczyków (aramejskim?), a następnie przetłumaczona na grecki. Pozostali autorzy pisali po grecku. Istnieje zatem różnica wynikająca z tłumaczenia między wypowiedziami a tym, co zapisali autorzy Ewangelii.

5. Niezależnie od różnic między tymi trzema relacjami, Marek wydaje się po prostu zapisywać to, co jest wspólne dla wszystkich z nich.

Pierwsza odpowiedź: Trzy przesłania w trzech różnych językach zostały zapisane w Ewangelii Mateusza, Łukasza i Jana. Marek zapisał to, co jest wspólne dla wszystkich trzech. Piłat prawdopodobnie nie znał aramejskiego, więc tekst został sporządzony w języku łacińskim, a następnie przetłumaczony na grecki i aramejski, aby każdy mógł go przeczytać.

Odpowiedź druga: Ponieważ autorzy Ewangelii zapisują przetłumaczone słowa, a niektóre elementy, takie jak „To jest” w przeciwieństwie do „Ten”, są często łączone w tłumaczeniu, mamy pewność co do przesłania napisów, ale nie znamy dokładnych słów. Jednak to przesłanie jest tutaj ważne, a nie dokładne sformułowanie.

Pytanie: Jakie dokładnie siedem rzeczy powiedział Chrystus na krzyżu, w kolejności?

Odp.: Chociaż kolejność podana w Ewangelii niekoniecznie odpowiada kolejności, w jakiej zostały wypowiedziane, najprościej jest założyć, że były one w porządku chronologicznym, a mianowicie:

1. Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią. Łk 23,34a

2. Niewiasto, oto syn twój… Oto matka twoja. Ewangelia według św. Jana 19:25-27

3. Zaprawdę, powiadam ci: dziś będziesz ze Mną w raju. Łk 23,43b

4. Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił? Mt 27,46; Mk 15,34

5. Pragnę. Mt 27,48; J 19,28-29

6. Wykonało się. Ewangelia według św. Jana 19:30

7. Tuż przed śmiercią Jezus powiedział: „Ojcze, w Twoje ręce powierzam ducha mojego”. Łukasz 23:46a

Oczywiście Jezus mógłby również wypowiedzieć inne słowa.

Pytanie: Czy w Ewangeliach Jezus naprawdę umarł na krzyżu, czy też Bóg w cudowny i niewykrywalny sposób zastąpił Go kimś innym, jak twierdzi muzułmański Koran?

Odp.: Różne poglądy chrześcijan i muzułmanów stanowią fundamentalną różnicę między tymi dwiema religiami.

Chrześcijanie twierdzą, że to naprawdę był Jezus, ponieważ wszystkie relacje – zarówno chrześcijańskie, jak i niechrześcijańskie – potwierdzają, że to był Jezus. Allah muzułmanów różni się od Boga Biblii, a Allah oszukał i wprowadził w błąd cały swój lud, sprawiając, że wierzy on, iż Allah zastąpił Jezusa kimś innym.

Muzułmanie twierdzą, że Allah jest tym samym Bogiem, co Bóg z Biblii. Zastąpienie Jezusa przez Allaha nie byłoby dla nikogo wykrywalne, a zatem nie istniałyby żadne historyczne dowody tej zamiany.

Obie strony zgadzają się co do dwóch rzeczy: 1) Przynajmniej na pozór wyglądało na to, że Jezus umarł na krzyżu. 2) W pewnym momencie bóg islamu całkowicie oszukał i celowo wprowadził w błąd swój własny lud.

Pytanie: Jakie pozabiblijne dowody na to, że podczas ukrzyżowania Jezusa „ciemność ogarnęła ziemię”, można znaleźć w Mt 27:45; Mk 15:33 oraz Łk 23:44-45?

Odp.: Nie można racjonalnie oczekiwać, że każda kultura odnotowałaby takie zaciemnienie. Na przykład obliczono, że 12 grudnia 504 r. p.n.e. zaćmienie Słońca zaciemniło Egipt, jednak nie ma na ten temat żadnych zapisów historycznych ani wśród wysoce cywilizowanych Egipcjan, ani u nikogo innego. Więcej informacji można znaleźć na stronie http://www.informationblast.com/500s_BC.html. Miało to miejsce podczas Paschy (tj. podczas pełni księżyca), więc nie mogło to być zwykłe zaćmienie Słońca; była to niezwykła ciemność. Ponadto ciemność trwała od szóstej do dziewiątej godziny. Naturalne zaćmienia nie trwają trzech godzin. Według strony https://www.wku.edu/eclipse/duration.php najdłuższe zaćmienie mogłoby teoretycznie trwać maksymalnie siedem minut.

Niemniej jednak niechrześcijański samarytański historyk Tallus napisał w 52 r. n.e., niecałe 20 lat po ukrzyżowaniu. Napisał, że ukrzyżowaniu Jezusa towarzyszyła ciemność.

Samarytański historyk Tallus, którego nie należy mylić z greckim filozofem Talesem, był dość dobrze znany.

W „Przemówieniu napomniałowym do Greków” Pseudo-Justyna Męczennika (po 165 r. n.e.), rozdz. 9, str. 277, wspomniani są Tallus, Filon, Józef Flawiusz i inni.

W dziele „List Teofila do Autolika”, rozdz. 29, str. 120, wspomniany jest Tallus, a na str. 121 – wcześniejszy historyk chaldejski Berosus.

W dziele „Oktavius” Minucjusza Feliksa, rozdz. 22, s. 186, wspomniany jest historyk Tallus.

W dziele „Apologia” Tertuliana, rozdz. 19, str. 33, wspomniani są Tallus i Józef Flawiusz.

Fragment 18 dzieła Juliusza Afrykańskiego, str. 136.

Flegon był greckim pisarzem pochodzącym z Karii, który tworzył wkrótce po 137 r. n.e. Napisał on, że w czwartym roku 202. olimpiady [33 r. n.e.] miało miejsce „największe zaćmienie Słońca” oraz że „w szóstej godzinie dnia [o godz. 12:00 w południe] zapadła noc, tak że na niebie pojawiły się nawet gwiazdy. W Bitynii miało miejsce wielkie trzęsienie ziemi, a w Nicei wiele rzeczy zostało przewróconych.” (The Case for Christ, str. 111). Orygenes (225–254 r. n.e.) również wspomina, że Flegon pisał o ciemnościach w 13. lub 14. księdze pisarza Flegona. Orygenes, *Przeciw Celsusowi*, księga 2, rozdz. 14, str. 437; księga 2, rozdz. 33, str. 445; księga 2, rozdz. 59, str. 455.

W „Diatessaronie” Tatiana (ok. 172 r. n.e.), sekcja 51, str. 123, czytamy, że gdy Jezus został ukrzyżowany, od szóstej do dziewiątej godziny panowała ciemność. W „Diatessaronie” Tatiana, sekcja 52, str. 123, czytamy, że gdy Jezus umarł, nastąpiło trzęsienie ziemi.

Melito z Sardes (170–177 r. n.e.) pisze, że ziemia zadrżała, słońce zniknęło, a dzień uległ przemianie, gdyż nie mogły one znieść widoku swego Pana wiszącego na drzewie. Z „Rozprawy o duszy i ciele”, rozdział 2, „Ojcowie przednicejscy”, tom 8, str. 756

Ireneusz w dziele „Przeciw herezjom” (182–188 r. n.e.), księga 4, rozdz. 34, str. 512, pisze: „A wydarzenia związane z męką Pana, które zostały przepowiedziane, nie spełniły się w żadnym innym przypadku. Nie zdarzyło się bowiem przy śmierci żadnego człowieka spośród starożytnych, aby słońce zaszło w południe, ani aby rozdarła się zasłona świątyni, ani aby zadrżała ziemia, ani aby rozpadły się skały, ani aby umarli powstali, ani aby którykolwiek z tych ludzi [z dawnych czasów] został wskrzeszony trzeciego dnia, ani przyjęty do nieba… Dlatego prorocy nie mówili o nikim innym, jak tylko o Panu, w którym zbiegały się wszystkie wyżej wymienione znaki.”

Tertulian (ok. 200 r. n.e.) w dziele „O poście”, rozdz. 10, tom 4, str. 109, również wspomina o ciemnościach, które towarzyszyły ukrzyżowaniu Jezusa. Wspomina o tym również w dziele „Odpowiedź Żydom”, rozdz. 12, str. 170.

Hipolit był biskupem Portus (222–235/6 r. n.e.). Wspomina on, że ze względu na Jezusa „słońce pociemniało, dzień nie ma światła, skały pękają, zasłona się rozdarła, fundamenty ziemi są wstrząśnięte, groby się otwierają, a umarli powstają”. „Przeciw herezji Noetusa”, rozdz. 17, s. 230

W „Uznaniach Klemensa” ebionitów (ok. 211–250 r. n.e.), tom 1, rozdz. 42, str. 88, czytamy, że Jezus cierpiał za nas, słońce pociemniało, a góry rozpadły się, gdy szedł na krzyż. On zmartwychwstał.

Orygenes (piszący w latach 225–254 n.e.) wspomina o ciemnościach ogarniających ziemię oraz o grobach, które się rozstąpiły, w dziele „Przeciw Celsusowi”, tom 2, rozdział 33, str. 445.

Cyprian z Kartaginy (ok. 246–258 r. n.e.): „Słowo Boże jest w milczeniu prowadzone na rzeź. A gdy przy krzyżu Pana gwiazdy są zdezorientowane, żywioły są wzburzone, ziemia drży, noc zasłania dzień, słońce…” – „Traktaty Cypriana”, traktat 9, rozdział 7, str. 486

Dionizy z Aleksandrii (246–265 r. n.e.) wspomina o trzęsieniu ziemi w Ewangelii Mateusza. List do biskupa Bazylidesa, kanon 1, str. 94.

Arnobiusz (297–303 r. n.e.) w dziele „Przeciw poganom”, tom 1, rozdz. 53, s. 428, wspomina o ciemnościach, które zapadły podczas śmierci Jezusa.

Atanazy (318 r. n.e.) (domyślnie) stwierdza, że słońce pociemniało, a ziemia zadrżała, gdy umarł Zbawiciel. „Wcielenie Słowa”, rozdz. 49.4, s. 63

Laktancjusz (260–325 r. n.e.) opisuje trzęsienie ziemi w tej samej godzinie, w której umarł Jezus, a słońce nagle wycofało swoje światło i zapadła ciemność od szóstej do dziewiątej godziny. „Instytucje boskie”, księga 4, rozdz. 19, s. 122.

Aleksander z Aleksandrii (313–326 r. n.e.) wspomina, jak groby pękły, ziemia się trzęsła, światła zgasły, a słońce i księżyc zniknęły, a gwiazdy straciły swój blask, gdy Jezus cierpiał na krzyżu. „Listy o herezji ariańskiej”, List 5.6, str. 301

Po soborze nicejskim (325 r. n.e.)

Hilary z Poitiers (355–367/368 r. n.e.) (fragment): „Stworzenie zostaje uwolnione dzięki pośrednictwu tej ofiary za grzechy; nawet skały tracą swoją twardość i siłę”. O Trójcy Świętej, księga 3, rozdz. 11, s. 65

Atanazy (ok. 371 r. n.e.) mówi: „słońce cofnęło swoje promienie, ziemia zadrżała, a skały pękły…” List osobisty 61 (Do Maksymusa), rozdz. 2, s. 578

Atanazy (356–360 r. n.e.) wspomina, że zasłona została rozdarta, słońce się ukryło, skały pękły na kawałki, a zmarli w grobach powstali. Cztery traktaty przeciwko arianom, traktat 3, rozdz. 29, s. 424

Efraim Syryjczyk (350–378 r. n.e.) pisze, że gdy Jezus umarł, zapadła ciemność i nastąpiło trzęsienie ziemi. Hymny bożonarodzeniowe, hymn 3, str. 273.

Cyryl z Jerozolimy (ok. 349–386 r. n.e.) wspomniał, że za czasów Ezechiasza słońce cofnęło się, a za Chrystusa nastąpiło zaćmienie słońca. (Pierwszy wykład katechetyczny, 2, Ojcowie nicejscy i postnicejscy, str. 12)

Cyryl z Jerozolimy (ok. 349–386 r. n.e.) twierdzi, że podczas ukrzyżowania słońce pociemniało. Pierwszy wykład katechetyczny, nr 4, rozdz. 10, „Ojcowie nicejscy i postnicejscy”, str. 21, a skały pękły. Wykład 4, rozdz. 11, str. 22

Grzegorz z Nazjanzu (330–391) omawiając ukrzyżowanie Jezusa, mówi: „On spowijał widzialny świat ciemnością” oraz „…gdyż otworzyły się tajemnicze bramy Nieba; skały pękły, umarli powstają. On umiera, ale daje życie, i swoją śmiercią niszczy śmierć”. O Synu – Trzecia mowa teologiczna, rozdz. 20, s. 309

Teodor z Mopsuestii (392–423/429 r. n.e.) twierdzi, że w czasach Chrystusa słońce i księżyc rzeczywiście pociemniały. Wspomina również o „zbawczej krwi Chrystusa Pana”. Komentarz do Księgi Joela, rozdz. 2, str. 119

Augustyn z Hippony (388–430 r. n.e.) wspomina o ciemnościach, które nastąpiły, gdy Jezus został ukrzyżowany. „Miasto Boże”, księga 3, rozdz. 15, str. 51.

Pytanie: Czy wzmianki w Ewangeliach o ciemnościach, trzęsieniu ziemi i rozdartej zasłonie podczas ukrzyżowania Chrystusa mają charakter wyłącznie symboliczny i nie miały miejsca w rzeczywistości, ponieważ nie zostały odnotowane nigdzie indziej, jak stwierdza książka „Some Answered Questions”, str. 37–38?

Odp.: Nie. Dowody na ciemność znajdziesz w poprzednim pytaniu, a dowody na trzęsienie ziemi – w pytaniu dotyczącym Mt 27,51.

Pytanie: W Łk 23,45–46 sceptyk Bart Ehrman twierdzi, że zasłona świątynna rozdarła się, gdy Jezus jeszcze żył, podczas gdy w Ewangelii Marka rozdarła się po Jego śmierci (ks. „Jesus, Interrupted”, str. 68). Następnie zadaje pytanie, czy rozdarta zasłona oznacza odrzucenie przez Boga żydowskiego systemu kultu, czy też symbolizuje zadośćuczynienie Jezusa za nas (również w ks. „Jesus, Interrupted”, str. 52).

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę dwie kwestie. 1) Oczywiście rozdarta zasłona może symbolizować więcej niż jedną rzecz, zwłaszcza gdy te dwie rzeczy są ze sobą ściśle powiązane. W rzeczywistości nie symbolizuje ona jednak odrzucenia przez Boga żydowskiego systemu kultu, lecz raczej to, że skoro Jezus dokonał zadośćuczynienia za grzechy, żydowski system kultu dobiegł końca. (Rzeczywiście, świątynia miała zostać zburzona w ciągu 40 lat.)

2) Łukasz nie precyzuje momentu, w którym zasłona rozdarła się na dwoje. Łukasz 23:44-46 mówi, że od szóstej do dziewiątej godziny zapadła ciemność, zasłona świątyni rozdarła się na dwoje, a Jezus zawołał przed śmiercią. Nie podaje się kolejności tych wydarzeń.

Pytanie: W Ewangelii Łukasza sceptyk Bart Ehrman pisze w książce „Jesus, Interrupted” (str. 46–47): „Śmierć Jezusa jest ważna zarówno dla Marka, jak i dla Łukasza”. Jednak dla Marka jego śmierć jest zadośćuczynieniem; dla Łukasza jest powodem, dla którego ludzie uświadomili sobie, że są grzeszni i muszą zwrócić się do Boga o przebaczenie. Przyczyny śmierci Jezusa są zatem zupełnie różne, w zależności od tego, którego autora czytasz” (także w książce „Jesus, Interrupted”, str. 94).

Odp.: Ehrman próbuje wymyślić różnicę w przekonaniach między Markiem a Łukaszem, podczas gdy taka różnica nie istnieje. Nawet Ehrman przyznałby, że Ewangelia Łukasza i Dzieje Apostolskie zostały napisane przez tego samego autora. Prawdopodobnie jednym z najwyraźniejszych stwierdzeń dotyczących zadośćuczynienia zawartych w tekście Łukasza jest fragment z Dziejów Apostolskich 5:30–31: „Bóg naszych ojców wskrzesił Jezusa, którego wy zabiliście, zawieszając Go na drzewie. Bóg wywyższył Go po swojej prawicy jako Księcia i Zbawiciela, aby udzielić Izraelowi pokuty i przebaczenia grzechów” (podkreślenie dodane w celu wskazania, gdzie Ehrman się myli).

Pytanie: Czy w Mt 27,54 i Mk 15,39 setnik powiedział: „To był Syn Boży”, czy też „To był człowiek sprawiedliwy”, jak podaje Łk 23,47?

Odp.: I to, i to. Setnik nie był ograniczony do wypowiedzenia tylko jednego zdania. Ewangelie często nie cytowały słowo w słowo i nie zawierały każdego słowa, więc setnik prawdopodobnie powiedział też coś więcej.

Większość ludzi zgodziłaby się, że w całym tym czasie – od chwili śmierci Jezusa, przez upewnienie się, że naprawdę nie żyje, aż po zdjęcie Jego ciała z krzyża – setnik miał mnóstwo czasu, by wypowiedzieć więcej niż jedno zdanie. Byłoby dość dziwne, gdyby setnik milczał całkowicie, z wyjątkiem jednego zdania.

P: Czym jest harmonizacja Ewangelii po Zmartwychwstaniu?

Odp.: Przede wszystkim muszę przyznać, że po prostu „wymyśliłem na nowo koło”. Już w latach 246–265 n.e. Dionizy, biskup Aleksandrii, wykazał, że autorzy Ewangelii nie „nie zgadzali się ze sobą ani nie zaprzeczali sobie”, i przedstawił dobrą oraz dość kompletną harmonię Ewangelii po zmartwychwstaniu w swoim Liście 5 – do biskupa Bazylidesa, kanon 1, „Ante-Nicene Fathers”, tom 6, str. 94–95. W każdym razie, oto harmonizacja tych 29 wydarzeń, która pokrywa się z jego wersją.

Cyfry odnoszą się do wydarzeń, które muszą następować w określonej kolejności, natomiast litery, takie jak a, b, c, odnoszą się do wydarzeń, które mogą mieć miejsce w dowolnej kolejności. Pogrubione słowa wskazują punkty odniesienia dotyczące czasu, kolejności i miejsca. Podkreślone wersety wskazują fragmenty, które nie są ułożone w porządku chronologicznym.

Po zmartwychwstaniu Jezusa: Mt 28, Mk 16, Łk 24, J 20–21

R1a. Gdy minął szabat, Maria Magdalena, druga Maria [matka Jakuba], Salome i inne kobiety udały się do grobu. Mt 28,1b; Mk 16,1-3; Łk 24,1; J 20,1

R2a. Nastąpiło trzęsienie ziemi, gdy anioł odrzucił kamień. Strażnicy stali się jak martwi. Mt 28:2-4

R2b. Anioł odrzucił kamień. Mk 16:4; Łk 24:2

R1b. Nie znaleziono ciała, a do kobiet przemówiło dwóch „mężczyzn”. Łk 24:3-8; J 20:2

R3. Rankiem w dniu zmartwychwstania Jezusa anioł ukazał się kobietom i polecił im, by przekazały uczniom, aby udali się do Galilei. Mt 28,5-7; Mk 16,5-8

R4a. Gdy kobiety spieszyły się z powrotem, Jezus również ukazał się im i polecił, by przekazały uczniom, aby udali się do Galilei. Mt 28:8-10

R4b1. Kiedy kobiety wróciły z grobu, uczniowie nie uwierzyli im. Łk 24:9-11

R4b2. Piotr i Jan pobiegli do grobu; Jan dotarł tam pierwszy. Łk 24,12; J 20,3-9

R4b3. Następnie uczniowie wracają do swoich domów [w Jerozolimie]. J 20,10

R4c. Strażnicy informują kapłanów; kapłani następnie przekupują ich. Mt 28,11-15

R4d. Gdy Maria płakała, dwaj mężczyźni, a następnie Jezus, ukazały się Marii Magdalenie. Mk 16,9-11; J 20,11-18

R5. Tego samego dnia na drodze do Emaus Jezus ukazał się dwóm uczniom (nie należącym do grona jedenastu apostołów). Pozostał z nimi aż do wieczora. Mk 16:12; Łk 24:13-29

R6. Natychmiast obaj uczniowie pośpieszyli z powrotem do Jerozolimy (oddalonej o 7 mil, czyli 11 kilometrów) i opowiedzieli o tym jedenastu uczniom. Mk 16,13; Łk 24,33-35

R7. W Jerozolimie, wieczorem tego samego dnia, w którym Jezus zmartwychwstał, podczas gdy obaj rozmawiają z uczniami, Jezus ukazuje się po raz pierwszy dziesięciu uczniom. J 20,19-23

R8. Pozostali uczniowie powiedzieli Tomaszowi, że widzieli Jezusa. J 20,25

R9. Osiem dni później Jezus ukazał się po raz drugi jedenastu uczniom, w tym Tomaszowi. Mk 16,14; J 20,19.26-31

R10. Jezus ukazał się im (po raz trzeci) nad Jeziorem Tyberiadzkim [Galilejskim]. Złowili 153 ryby. Mt 28,19-20; J 21,1-14

R11a. Trzykrotnie Jezus pyta Piotra, czy go kocha. J 21,15-23

R11b1. Jezus ukazał się ponad 500 uczniom. 1 Kor 15:6

R11b2. Jezus ukazał się Jakubowi, swojemu bratu. 1 Kor 15:7

R12. W Galilei Jezus ukazuje się uczniom i powierza im wielkie posłannictwo. Mt 28:16-20; Mk 16:15-18

R13. Wracają do Jerozolimy, zatrzymując się tam lub w Betanii, na przedmieściach.

R14. Podczas posiłku Jezus nakazuje im pozostać w Jerozolimie, aż otrzymają moc z wysokości (Łk 24,49; Dz 1,4). Oni wykonują to polecenie. Łk 24,52

R15. Jezus prowadzi ich do Betanii, przedmieścia Jerozolimy położonego na zboczu Góry Oliwnej. Łk 24,50

R16. Czterdzieści dni po zmartwychwstaniu (Dz 1,3) Jezus wstępuje do nieba w obłokach w Betanii, na zboczu Góry Oliwnej. Mk 16,19; Łk 24,50-51; Dz 1,9-11

R17a1. Po powrocie do Jerozolimy apostołowie pozostają w świątyni. Łk 24,52-53

R17b. Jedenastu apostołów wybiera Macieja na miejsce Judasza. Dz 1,15-26

R18. W Jerozolimie w dniu Pięćdziesiątnicy (50 dni po Paschę) apostołowie zostają napełnieni Duchem Świętym. Dz 2

R19. Po tym wydarzeniu apostołowie poruszają się swobodnie. Mk 16,20

Pytanie: Czy w Mt 28,1; Mk 16,2; Łk 24,1 Maria była przy grobie tuż po wschodzie słońca, czy też udała się do grobu, gdy było jeszcze ciemno, jak podaje J 20,1?

Odp.: Obie wersje są prawdziwe. Jan 20:1 mówi, że udały się do grobu, gdy było jeszcze ciemno, ale Mk 16:2 wskazuje, że dotarły do grobu, gdy słońce już wzeszło. Gdyby pozostały w Betanii , a grób znajdował się tuż poza Jerozolimą, podróż z przedmieść Jerozolimy do samego miasta zajęłaby im trochę czasu.

P: Dlaczego w Mt 28,1; Mk 16,1-2; Łk 24,1 i J 20,1 kobiety udały się do grobu, skoro zgodnie z Mt 27,62-66 był on zamknięty rzymską pieczęcią?

Odp.: Istnieją dwie możliwe odpowiedzi, ale druga jest bardziej prawdopodobna.

Kobiety sądziły, że otrzymają na to pozwolenie: umieszczanie pieczęci i wystawianie straży rzymskich żołnierzy przy grobie nie było zwyczajową praktyką. Arcykapłani i faryzeusze specjalnie poprosili Piłata, aby „grobowiec został zabezpieczony aż do trzeciego dnia” (Mt 27,64). Władze nie chciały zakazywać zwyczajów pogrzebowych, a jedynie upewnić się, że nikt nie ukradnie ciała, więc można było oczekiwać, że kobietom pozwolono to zrobić.

Kobiety nie wiedziały o pieczęci i straży: Pilnowanie grobu przestępcy oraz umieszczenie na nim rzymskiej pieczęci i wystawienie rzymskich żołnierzy na straż było czymś niezwykle rzadkim. W Ewangelii Łukasza 23:55-56 czytamy, że kobiety poszły za Józefem, aby zobaczyć, gdzie złożono ciało Jezusa, a następnie udały się do domu, by przygotować wonności i olejki. Innymi słowy, nie pozostawały w pobliżu, obserwując grób. Prośba o pieczęć i straż pojawiła się dopiero następnego dnia, zgodnie z Ewangelią Mateusza 27:62. Kobiety prawdopodobnie nie wiedziały więc o żadnej pieczęci ani straży.

Pytanie: Dlaczego w Mt 28:1; Mk 16:1-2, Łk 24:1, J 20:1 kobiety udały się do grobu, aby owinąć ciało, skoro Józef z Arymatei i Nikodem już je owinęli, jak podaje J 19:39?

Odp.: Jezus zmarł około godziny 15:00, a między prośbą Józefa z Arymatei o wydanie ciała, sprawdzeniem przez Piłata, czy Jezus rzeczywiście nie żyje, a także zdjęciem ciała z krzyża i przeniesieniem go do grobu upłynęło pewne opóźnienie. Nie mieliby wystarczająco dużo czasu przed zapadnięciem zmroku, aby przeprowadzić właściwy pochówek (na wzór egipskich mumii). Tak więc Józef i Nikodem w Ewangelii św. Jana 19:38-39 wykonali pierwszą część czynności, w tym dodali pewne przyprawy, aby zapobiec rozkładowi ciała przez kilka dni, a następnie mieli powrócić i owinąć Jezusa w odpowiedni sposób, tj. owinąć pasy tkaniny wokół Jego rąk, nóg, tułowia i głowy w świetle dziennym w niedzielę. Może się to wydawać nieco makabrycznym zadaniem, ale był to powszechny zwyczaj tamtych czasów.

Ponadto, choć nie wiemy zbyt wiele o ówczesnych żydowskich zwyczajach pogrzebowych, to w egipskich zwyczajach pogrzebowych część przygotowań ciała i tak miała miejsce dopiero kilka dni później.

Pytanie: Jakie znaczenie ma fakt, że kobiety ujrzały pusty grób w Mk 16,1-8; Mt 28,1-8; Łk 24,1-11; J 20,1-12?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę cztery kwestie.

a) Chociaż Żydzi nie balsamowali zmarłych, używali przypraw podczas pochówku. Nie było to wcale świadectwem tego, że kobiety wierzyły, iż Jezus zmartwychwstanie. Było to raczej wynikiem tego, że kobiety przybyły, by wypełnić swój obowiązek, kierowane mieszanką miłości i rozczarowania. Czy nadal wiernie służyłbyś Bogu, gdyby spotkało cię rozczarowanie?

b) W kulturze greckiej i łacińskiej kobiety były uważane za gorsze od mężczyzn. Gdyby ktoś chciał zmienić tę opowieść, aby bardziej przemówiła do czytelników, mógłby po prostu pominąć tę część albo napisać, że to mężczyźni, a nie kobiety, jako pierwsi ujrzeli grób. To wskazuje, że autorzy po prostu zapisali to, co się wydarzyło.

c) Podobnie w kulturze żydowskiej kobiety były uważane za ważne, z tym wyjątkiem, że ich zeznania uznawano za bezwartościowe zgodnie z żydowską Miszną Rosz Ha-Szana 1,8.

d) Bóg mógłby obdarzyć zaszczytem bycia pierwszymi, którzy ujrzeli zmartwychwstałego Jezusa, kogokolwiek, ale postanowił obdarzyć nim kobiety. Być może jest to znak dla wszystkich kultur, w tym naszej własnej, że ogólnie rzecz biorąc powinniśmy szanować kobiety, wierzyć im i ufać im tak samo jak mężczyznom.

Pytanie: Czy w Mk 15,47 Maria Magdalena i Maria, matka Józefa, widziały miejsce, w którym złożono Jezusa, czy też były to kobiety, które przybyły z Jezusem z Galilei, jak mówi Łk 23,55?

Odp.: Jedne i drugie. Z jednej strony „kobiety z Galilei” mogą oznaczać kobiety, które podróżowały z Jezusem z Galilei, niekoniecznie urodzone w Galilei. Z drugiej strony Magdala była miastem w Galilei, położonym na zachodnim brzegu Jeziora Galilejskiego.

P: Czy w Mt 28,1 grób był zamknięty, czy też kamień został odsunięty, jak mówi Łk 24,2?

Odp.: Łk 24,2 mówi, że kamień został odsunięty, zanim kobiety dotarły na miejsce. Mt 28,2 również wspomina o odsuniętym kamieniu, wyjaśniając treść Mt 28,1. Nic nie wskazuje na to, że kobiety były obecne w momencie odsunięcia kamienia.

Pytanie: W Mk 16,4 sceptyk Bart Ehrman pyta, czy kamień był już odsunęty, czy też został odsunięty przez anioła [rzekomo] w momencie, gdy kobiety tam były (Mt 28,2)?

Odp.: W obu ewangeliach kamień został odsunięty, zanim anioł zaczął rozmawiać z kobietami. Mateusz 28:2 nie mówi, że kobiety były obecne w momencie odsunięcia kamienia.

Pytanie: Co się wydarzyło, gdy Jezus zmartwychwstał, jak opisują to Mt 28,1-8; Mk 16,1-8; Łk 24,1-10 oraz J 20,1-8?

Odp.: Jezus znów żył w swoim fizycznym ciele. Jego prawdziwe, pokryte bliznami, fizyczne ciało nadal można było dotknąć (J 20:27; Mt 28:9; Łk 24:39) i jeść (Łk 24:41-43). W Ewangelii Łukasza 24:39 Jezus powiedział, że Jego ciało po zmartwychwstaniu miało ciało i kości, i myślę, że zgodzisz się, że Jezus wiedziałby o tym lepiej niż ktokolwiek inny! Jednak ciało Jezusa było uwielbionym ciałem fizycznym, które mogło przechodzić przez ściany (J 20:19-20) i znikać (Łk 24:31).

Tertulian (198–220/240 r. n.e.) Chrystus umarł za nasze grzechy i zmartwychwstał w swoim ciele. Jest to sam fundament ewangelii, nasze zbawienie. „Pięć ksiąg przeciwko Marcionowi”, księga 3, rozdz. 8, str. 328

Nowacjan (250/254–256/7 n.e.) „To, że [Jezus] zmartwychwstał w tej samej substancji cielesnej, w której umarł, potwierdzają rany tego samego ciała, a tym samym On ukazuje w swoim ciele prawa naszego zmartwychwstania, przywracając w zmartwychwstaniu to samo ciało, które od nas otrzymał”. Traktat o Trójcy, rozdz. 10, s. 620.

Adamantiusz (ok. 300 r. n.e.) rozważa, co by było, gdyby Jezus cierpiał jedynie pozornie. „Gdyby cierpiał pozornie, a nie naprawdę, Herod zasiadał w sądzie jedynie pozornie; pozornie Piłat umył ręce od Niego, a pozornie Judasz Go zdradził. Podobnie Kajfasz wydał Go pozornie; Żydzi pojmali Go pozornie, a apostołowie… Nawet Jego krew została przelana tylko pozornie; ewangeliści głosili Ewangelię tylko pozornie; Chrystus zstąpił z nieba tylko pozornie i wstąpił do nieba tylko pozornie. Zbawienie ludzkości również miało miejsce tylko pozornie, a nie w rzeczywistości. Dlaczego więc Chrystus mówi: «Ja jestem prawdą»?” „Dialog o prawdziwej wierze”, część piąta, rozdz. 851a, s. 149

Pytanie: Czy w J 20,1 Maria Magdalena przyszła do grobu sama, czy też wraz z drugą Marią (Mt 28,1), czy też wraz z Magdaleną, Marią, matką Jakuba i Salome, jak podaje Mk 16,1, czy też wraz z Magdaleną, Joanną, Marią, matką Jakuba i innymi kobietami, jak podaje Łk 24,10?

Odp.: Przybyły: Maria Magdalena, Joanna, Maria, matka Jakuba, oraz inne kobiety. W J 20,1 NIE jest powiedziane, że Maria przyszła sama. Jeśli przybyło kilka kobiet, to nadal jest poprawne – choć nie tak precyzyjne – wymienienie jednej, dwóch lub trzech z nich. Jeśli niektóre przybyły wcześniej, a inne tuż po nich, to nadal jest poprawne, że w jednej relacji mówi się o przybyciu niektórych, a w innej wspomina się o całej grupie.

P: Czy w Mt 28,2-5 i Mk 16,5 był tylko jeden anioł, czy też było ich dwóch, jak w Łk 24,4 i J 20,12?

Odp.: Jeśli było dwóch lub więcej aniołów, to równie poprawne jest stwierdzenie, że był jeden anioł. Jest to jeden z wielu przykładów, w których relacje ewangeliczne są zgodne z prawdą, ale nie są precyzyjne.

Pytanie: Czy w Mt 28,8 kobiety opowiedziały o tym uczniom, czy też nikomu nie powiedziały, jak podaje Mk 16,8? (Jesus, Interrupted, str. 48)

Odp.: Marek oczywiście nie miał na myśli, że kobiety przez resztę życia nikomu o tym nie opowiedziały. Z pewnością nie powiedziały nikomu, kogo spotkały, uciekając z grobu. Jeśli przeczytasz cały fragment Mt 28,8–10, zobaczysz, że kobiety biegły, nie mówiąc jeszcze nikomu, a potem spotkały Jezusa. Jezus powiedział: „Powiedzcie moim braciom” (tj. uczniom). Jeśli ktoś chce być drobiazgowy, to ściśle rzecz biorąc, w Ewangelii Mateusza 28 nie jest faktycznie napisane, że kobiety posłuchały i komukolwiek o tym opowiedziały. Jednak działania uczniów wyraźnie sugerują, że kobiety opowiedziały o tym uczniom.

Pytanie: Czy w Mt 28,9 Maria Magdalena rozpoznała Jezusa, gdy ukazał się jej po raz pierwszy, czy też nie, jak mówi Jan 20,14?

O: W Ewangelii Mateusza 28:9 nie jest powiedziane, jak szybko Maria rozpoznała Jezusa; jest tam po prostu napisane, że na chwilę Go rozpoznały. W Ewangelii Jana 20:14 Maria początkowo nie wiedziała, że to Jezus. Jednak fragment Jana 20:15-17 pokazuje również, że potem jednak rozpoznała Jezusa.

P: Czy w Ewangelii św. Jana 20:29 błogosławieni są ci, którzy wierzą, nie widząc, czy też w Ewangelii św. Łukasza 10:23 błogosławieni są ci, którzy widzą?

O: Jezus mówi dwie różne rzeczy w różnych kontekstach i obie grupy są błogosławione, ale na różne sposoby.

W Ewangelii św. Jana 20:29 Jezus NIE powiedział, że ci, którzy osobiście widzieli Jezusa po zmartwychwstaniu, nie są błogosławieni. Jezus powiedział raczej wątpiącemu Tomaszowi: „Ponieważ [teraz] Mnie ujrzałeś, uwierzyłeś; błogosławieni są ci, którzy nie widzieli, a jednak uwierzyli” (BSB). Tomasz czynił pojawienie się Jezusa po zmartwychwstaniu podstawą swojej wiary. Jezus mówił, że bardziej błogosławieni (wysoce chwaleni) są ci, którzy – choć ich wiara jest wspierana przez cuda – nie czynią z cudów podstawy swojej wiary, tak jak uczynił to Tomasz.

W Ewangelii Łukasza 10:23 Jezus mówi uczniom (w tym Tomaszowi), że zostali błogosławieni (okazano im szczególną łaskę), ponieważ mogli na własne oczy zobaczyć to, co widzieli.

Jaka jest podstawa twojej wiary w Chrystusa? Jeśli są to tylko cuda, co by było, gdyby szatan dokonał fałszywego cudu? Jeśli jest to tylko apologetyka, co by było, gdybyś spotkał niechrześcijanina, który jest lepszym dyskutantem? Jeśli jest to tylko posiadanie odpowiedzi na każdy zarzut dotyczący Biblii, co by było, gdyby ktoś wysunął nowy zarzut, na który nie masz odpowiedzi? Podstawą naszej wiary powinna być nasza relacja z Chrystusem; te inne rzeczy są dobre jako wsparcie naszej wiary, ale nie powinny stanowić jej podstawy.

Pytanie: Czy w Łk 24,44 Żydzi dzielili Biblię na trzy części, czy tylko na dwie, jak pokazuje Mt 5,17?

Odp.: Żydzi odnosili się do niej w obu tych sposobach, podobnie jak Jezus.

Prawo i Prorocy: Żydzi nazywali Stary Testament „Prawem i Prorokami” zgodnie z Mt 5,17-18; Łk 24,27 (Mojżesz i Prorocy); Zachariasz 7,12 (Prawo lub wcześni prorocy); 2 Księga Machabejska 15,9; Podręcznik Dyscypliny z Qumran 9.11.

Podział na trzy części (Prawo, Prorocy, Pisma) Prolog Księgi Syracha (ok. 132 r. p.n.e.), Filon z Aleksandrii (ok. 40 r. n.e.): „…studiując w tym miejscu prawa i święte wyrocznie Boga ogłoszone przez świętych proroków, a także hymny, psalmy i wszelkiego rodzaju inne rzeczy…” Życie kontemplacyjne 25, s. 700, Józef Flawiusz (37–100 n.e.) Przeciw Apionowi 1.8 oraz Talmud babiloński (IV w. n.e.). Prolog do Księgi Syracha zawiera sformułowanie: „Prawo, Prorocy i inne księgi ojców”. Księga Syracha 39:1 mówi: „prawo, mądrość, proroctwo”. List halachiczny z Qumran: „Księga Mojżesza, Proroków, Dawida oraz historia pokolenia” (4QMMT).

Jezus najwyraźniej nie przejmował się zbytnio dokładnym podziałem, o ile tylko czytelnicy rozumieli, o co Mu chodziło, gdy w Ewangelii Łukasza 24:44 odnosił się do Prawa, Proroków i Psalmów.

Pytanie: Czy w Łk 24,49 uczniowie mieli pozostać w Jerozolimie, czy też udali się do Galilei, jak podaje Mt 28,10.16?

Odp.: Najpierw powiedziano im, by udali się do Galilei, co uczynili po ośmiodniowym opóźnieniu. Następnie powrócili do Jerozolimy, a Jezus polecił im pozostać tam, aż otrzymają moc z wysokości. Oto kolejność wydarzeń z okresu 40 dni, kiedy Jezus przebywał na tej ziemi, po swoim zmartwychwstaniu i przed wniebowstąpieniem.

R2. „Idźcie do Galilei” – tak powiedział im anioł rano w dniu zmartwychwstania Jezusa (Mk 16,7). Jezus ukazał się również kobietom i polecił im, by przekazały uczniom, aby udali się do Galilei (Mt 28,9-10).

R7. W Jerozolimie, wieczorem tego samego dnia, w którym Jezus zmartwychwstał, podczas gdy ta dwójka rozmawiała z jedenastoma, Jezus ukazał się dziesięciu uczniom (J 20,19-23).

R9. Osiem dni później Jezus ponownie ukazał się wszystkim uczniom, w tym Tomaszowi (J 20,19.24-29).

R10. Udali się do Galilei, nad Jezioro Tyberiadzkie [Galilejskie] (Mt 28,19-20; J 21,1-24).

R14. Powrócili do Jerozolimy, zatrzymując się tam lub w Betanii, na przedmieściach. (domyślnie)

R15. Podczas posiłku Jezus nakazał im pozostać w Jerozolimie, aż otrzymają moc z wysokości (Łk 24,49; Dz 1,4). Ulegli temu rozkazowi (Łk 24,52).

R16. Jezus zaprowadził ich do Betanii, przedmieścia Jerozolimy położonego na zboczu Góry Oliwnej (Łukasz 24:50).

R17. Czterdzieści dni po zmartwychwstaniu (Dz 1,3) Jezus wstąpił do nieba w obłokach (Mk 16,19; Łk 24,50-51; Dz 1,9-11).

R19. W dniu Pięćdziesiątnicy, który przypadał 50 dni po Paschę, zostali napełnieni mocą Ducha Świętego (Dz 2).

R20. Potem swobodnie przemieszczali się między Jerozolimą a innymi miastami.

Aby zapoznać się z pełną chronologią wydarzeń, zobacz pytanie dotyczące zgodności po Zmartwychwstaniu.

P: Czy „Testimonium Flavianum” Józefa Flawiusza zawarte w dziele „Starożytności żydowskie” 18,63-64 jest wiarygodne historycznie?

Odp.: Najpierw to, co mówi ten tekst w języku greckim, a następnie omówienie. Brzmi on następująco: „Mniej więcej w tym czasie żył Jezus, mądry człowiek, o ile w ogóle należy go nazwać człowiekiem. Był bowiem tym, który dokonywał zadziwiających czynów i był nauczycielem ludzi chętnie przyjmujących prawdę. Przekonał do siebie wielu Żydów i wielu Greków. Był Chrystusem. Kiedy Piłat, usłyszawszy oskarżenia przeciwko niemu ze strony ludzi o najwyższym pozycji wśród nas, skazał go na ukrzyżowanie, ci, którzy jako pierwsi pokochali go, nie porzucili swojej miłości do niego. Trzeciego dnia ukazał się im jako wskrzeszony, gdyż prorocy Boży przepowiedzieli to i niezliczone inne cudowne rzeczy dotyczące go. A plemię chrześcijan, nazwane tak na jego cześć, do dziś nie zniknęło”.

Michael J. Wilkins i J.P. Moreland w książce *Jesus Under Fire: Modern Scholarship Reinvents the Historical Jesus* (str. 212–213) piszą: „Opinie naukowe na temat tego fragmentu można podzielić na trzy obozy: (1) ci, którzy bronią zasadniczej autentyczności fragmentu; (2) ci, którzy odrzucają cały fragment; (3) ci, którzy uważają, że fragment ten ma autentyczny rdzeń, ale zawiera również chrześcijańskie wtrącenia. Najnowsze badania naukowe opowiadają się za tą ostatnią opinią”. Wersja arabska autorstwa Agapiusza, melchickiego biskupa Hierapolis w Syrii z X wieku, zawiera słowo „dobre postępowanie” zamiast „cuda”, po trzech dniach pojawia się słowo „doniesienie”, a przed frazą „był Mesjaszem” wstawiono słowo „być może”. Euzebiusz z Cezarei (działający ok. 325 r. n.e.) cytuje ten fragment, ale Orygenes (225–254 r. n.e.) zauważa, że Józef Flawiusz mówił o Jakubie, ale NIE mówił o Chrystusie w dziele Orygenesa „Przeciw Celsusowi”, tom 1, rozdz. 47, str. 416; tom 2, rozdz. 13, str. 437.

P: Którzy z wczesnych pisarzy określali ewangelie mianem ewangelii?

Odp.: Oto lista.

Diognet (ok. 130–200 r. n.e.), rozdział 11, str. 29: „…wiara ewangelii jest ugruntowana, a tradycja apostołów zachowana…”.

Justyn Męczennik (151–155 n.e.): „Apostołowie bowiem w sporządzonych przez siebie pamiętnikach, zwanych Ewangeliami, przekazali nam w ten sposób to, co im zostało nakazane”; Pierwsza Apologia Justyna, rozdz. 66, str. 185

Teofil do Autolika (168–181/188 r. n.e.), księga 3, rozdz. 12, str. 114, mówi: „znajdują się zarówno u proroków, jak i w Ewangeliach, ponieważ wszyscy oni przemawiali natchnieni jednym Duchem Bożym”.

Hegesippus (ok. 170 r. n.e.) w dziele „Pięć ksiąg komentarzy do Dziejów Kościoła”, rozdz. 3, tom 8, str. 764, wspomina o Pismach Ewangelii.

Klaudiusz Apollinaris (160–180 r. n.e.) wspomina o Ewangelii Mateusza, Ewangeliach i Prawie. Ojcowie przednicejscy, tom 8, rozdz. 772

Ireneusz z Lyonu (182–188 r. n.e.): „Nie jest możliwe, aby liczba Ewangelii była większa lub mniejsza niż jest obecnie. […] «filarem i fundamentem» Kościoła jest Ewangelia i duch życia; słuszne jest, by Kościół miał cztery filary, tchnące nieśmiertelność ze wszystkich stron”. Ireneusz, Przeciw herezjom, księga 3, rozdz. 11.8

Ireneusz wspomina o „badaniu Ewangelii” w dziele „Przeciw herezjom”, księga 2, rozdz. 22.3, str. 390.

Kanon Muratoriego (ok. 190–217 r. n.e.). Trzecią księgą Ewangelii jest Ewangelia Łukasza. Kanon Muratoriego 1. (W ten sposób nienazwane Ewangelie Mateusza i Marka liczy się jako dwie).

Klemens Aleksandryjski (193–217/220 r. n.e.) wspomina o proroctwach, ewangeliach i słowach apostolskich w dziele „Kto jest tym bogatym, który zostanie zbawiony”, rozdz. 42, str. 604

Tertulian (198–220 r. n.e.) pisze, że Marcion „bardzo się stara, by zniszczyć reputację tych Ewangelii, które są publikowane jako autentyczne i pod imionami apostołów, aby, rzeczwiście, zapewnić swojej własnej Ewangelii uznanie, które im odbiera”. „Pięć ksiąg przeciwko Marcionowi” Tertuliana, księga 4, rozdz. 3, str. 348. Zob. również księga 5, rozdz. 2, str. 432 oraz „O zmartwychwstaniu ciała”, rozdz. 33, str. 568

Tertulian (ok. 213 r. n.e.) „A może jednak oskarżał on Ewangelie jedynie o kłamstwo, mówiąc w rzeczywistości: «Precz z Mateuszem! Precz z Łukaszem!»”. „Przeciw Prakseaszowi”, rozdz. 1, str. 597

Hipolit (225–235/6 r. n.e.) wspomina o Ewangeliach w dziele „Obalenie wszystkich herezji”, księga 6, rozdział 24, str. 85.

Orygenes (225–254 r. n.e.) poświęcił dwa całe rozdziały wyjaśnieniu, dlaczego właśnie ewangelie, a nie inne księgi, noszą tę nazwę, w „Komentarzu do Ewangelii św. Jana”, księga 1, rozdziały 7 i 8, str. 300, 301

Orygenes (225–254 r. n.e.) mówił o Nowym Testamencie i stwierdził, że istnieją tylko cztery ewangelie. Komentarz Orygenesa do Ewangelii św. Jana (225–231 r. n.e.), księga 1, rozdział 1, str. 299.

Novatian (250–257 r. n.e.): „Zarówno bowiem starożytne proroctwa, jak i Ewangelie świadczą, że jest On synem Abrahama i synem Dawida” – „Traktat o Trójcy Świętej”, rozdz. 9, s. 618

Traktat o ponownym chrzcie, rozdz. 17, str. 677 (250–258 r. n.e.) „Jeśli bowiem istnieje jakiś inny autor tej cudzołożnej, a nawet morderczej księgi o chrzcie, to z pewnością jest to dzieło wymyślone przez tych samych heretyków na poparcie tego samego błędu, zatytułowane * * *Głoszenie Pawła*; w tej księdze, wbrew całemu Pismu Świętemu, znajdziesz zarówno Chrystusa wyznającego własny grzech – choć On sam w ogóle nie zgrzeszył – jak i niemal zmuszonego przez swoją matkę Marię, wbrew swojej woli, do przyjęcia chrztu od Jana. Ponadto, że kiedy został ochrzczony, widziano ogień na wodzie, o czym nie ma wzmianki w żadnej z Ewangelii”.

Cyprian z Kartaginy (246–258 r. n.e.) wspomina o Ewangeliach w Liście 72, rozdz. 17, s. 383

Dionizy z Aleksandrii (246–265 r. n.e.) wymienia z imienia czterech „ewangelistów”. List do biskupa Bazylidesa, kanon 1, str. 94

Adamantiusz (ok. 300 r. n.e.) wspomina o czterech, którzy głosili Ewangelię, ale głosili to samo, więc cztery Ewangelie stanowią jedną Ewangelię. „Dialog o prawdziwej wierze”, część pierwsza, rozdz. 6, s. 43.

Wiktorin z Petau (męczennik, zm. 304 r. n.e.) twierdzi, że świat składa się z czterech żywiołów, tak jak istnieją cztery ewangelie, cztery pokolenia od Adama do Noego, od Abrahama do Mojżesza, cztery rzeki w raju, czterech żołnierzy przy ukrzyżowaniu, cztery żywe istoty i cztery pory roku. O stworzeniu świata, str. 341

Metodiusz (280–312 r. n.e.): „Z tego też powodu zostały nam dane cztery Ewangelie, ponieważ Bóg czterokrotnie przekazał Ewangelię rodzajowi ludzkiemu”, „Uczta dziesięciu dziewic”, Rozprawa 10, rozdz. 2, s. 348

Atanazy (318 r. n.e.) cytuje Łk 19,10: „jak On [Jezus] sam mówi w Ewangeliach: «Przyszedłem, aby odnaleźć i zbawić to, co zginęło»”. Wcielenie Słowa, rozdz. 14, s. 43

Atanazy (318 r. n.e.) cytuje Łk 19,10: „On [Jezus] sam mówi w Ewangeliach: «Przyszedłem, aby odnaleźć i zbawić zagubionych»”. „Wcielenie Słowa”, rozdz. 14, s. 43

Aleksander z Aleksandrii (313–326 r. n.e.) wspomina o Bogu, który dał nam Prawo, proroków i Ewangelie. Listy o herezji ariańskiej, List 1, rozdz. 12, s. 295

Po soborze nicejskim

W „Historii kościelnej” Euzebiusza (318 r. n.e.), księga 3, rozdz. 24, s. 152, omówiono cztery ewangelie: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Ojcowie nicejscy i postnicejscy, seria druga, tom 1, s. 152

Juwencus (329 r. n.e.) (fragment) napisał epos oparty na czterech ewangeliach, ale nie nazwał ich ewangeliami.

Hegemoniusz (IV w.) wspomina o „ewangeliach” w „Spore z Manesem”, rozdz. 5, str. 182

Diodor (262–278 r. n.e.) odwołuje się do „apostoła Pawła i Ewangelii” w dziele „Spór z Manesem”, rozdz. 45, str. 221

Hilary z Poitiers (355–367/368 r. n.e.) „Ponownie Ewangelie uzupełniają to, czego brakuje w każdej z nich: niektórych rzeczy uczymy się z jednej, innych z drugiej i tak dalej, ponieważ wszystkie są głoszeniem tego samego ducha”. „Trójca”, tom 10, rozdz. 42, str. 193

Atanazy (367 r. n.e.) „Nie jest też nużące mówić o [księgach] Nowego Testamentu. Są to cztery Ewangelie według Mateusza, Marka, Łukasza i Jana”. (List świąteczny Atanazego, 39, rozdz. 5, s. 552)

„Synopsis Scripturae Sacrae” (ok. 350–370 r. n.e. lub V wiek)

Kanony z Cheltenham (= Katalog Mommsena) (ok. 360–370 r. n.e.) wspominają o ewangeliach.

Efraim/Efrem, syryjski autor hymnów (350–378 r. n.e.)

Bazyli z Kapadocji (357–378/379 r. n.e.)

Synod w Laodycei (we Frygii) (343–381 r. n.e.) – kanon 60, str. 159, wymienia księgi Starego i Nowego Testamentu. Kanon 59, str. 158, stanowi, że w kościele można czytać wyłącznie księgi kanoniczne Starego i Nowego Testamentu.

Cyryl z Jerozolimy (ok. 349–386 r. n.e.) w wykładzie 4:36, str. 27, stwierdza, że istniały tylko cztery ewangelie

Grzegorz z Nazjanzu (330–391 r. n.e.)

Pacjan z Barcelony (342–379/392 r. n.e.)

Amfilochiusz w „Iambi ad Seleucum” (przed 394 r. n.e.)

Grzegorz z Nyssy (ok. 356–397 r. n.e.) wspomina o Ewangeliach w dziele „Przeciw Eunomiuszowi”, tom 2, rozdz. 4, str. 104, oraz w dziele „O przedwczesnej śmierci niemowląt”, str. 378

Syryjski katalog św. Katarzyny (ok. 400 r. n.e.) wspomina o Ewangeliach.

Epifaniusz z Salaminy (360–403 r. n.e.) wspomina o czterech Ewangeliach, 14 listach Pawła, Jakuba, Piotra, Jana, Judy, Dziejach Apostolskich, Apokalipsie św. Jana, Mądrości Salomona i Księdze Syracha (= Eklezjastyku).

Papież Innocenty I z Rzymu (ok. 405 r. n.e.) wspomina o czterech ewangeliach.

Komentarz Rufinusa do Credo Apostolskiego (374–406 r. n.e.) wspomina o czterech ewangeliach.

Jan Chryzostom (męczennik, zm. 406 r. n.e.) w „Homilii 1.6, s. 3” nad Ewangelią według św. Mateusza (tom 10) omawia fakt, że istnieją cztery ewangelie, a nie tylko jedna.

Orosius/Hosius z Bragi (414–418 r. n.e.) wspomina o ewangeliach. „Obrona przeciwko pelagianom”, rozdz. 7, str. 123

Sobór w Kartaginie (218 biskupów) (393–419 r. n.e.)

Sulpicius/Sulpitius Severus (363–420 r. n.e.) wspomina o Ewangeliach w „Dialogach” Sulpitiusa Severusa, tom 1, rozdz. 26, str. 37 oraz tom 2, rozdz. 13, str. 45

Hieronim (417–420 r. n.e.) wymienia z imienia każdą z czterech Ewangelii jako czwórkę Pana w liście 53.9, str. 101.

Sozomen (370–380/425 n.e.) wspomina o Ewangeliach w swojej „Historii Kościoła”, tom 2, rozdział 14, str. 267.

Augustyn z Hippony (388–430 r. n.e.) wymienia Listy Pawła, a następnie cztery księgi Ewangelii. W dziele „O korzyściach płynących z wiary”, rozdz. 7, str. 350

Jan Kasjan (419–430 r. n.e.)

Wincenty z Leryn (ok. 434 r. n.e.)

W „Historii kościelnej” Sokratesa (ok. 400–439 r. n.e.), tom 3, rozdział 16, str. 87, czytamy, że Apollinaris wyjaśniał Ewangelie.

„Historia kościelna” Sokratesa (ok. 400–439 r. n.e.), księga 3, rozdział 20, str. 89, wspomina o Żydach, Prawie Mojżeszowym i Chrystusie w świętych ewangeliach.

Dowody na istnienie heretyków i fałszywych ksiąg

Heretyk enkratyt Tatian (ok. 172 r. n.e.) napisał harmonizację czterech Ewangelii zatytułowaną „Diatessaron”, co oznacza „przez cztery”.

X Megethius (ok. 300 r. n.e.), samozwańczy zwolennik Marcjona, w swojej debacie z Adamantiusem stwierdza, że odrzuca cztery ewangelie. „Dialog o prawdziwej wierze”, część pierwsza, rozdział 1, str. 36

Heretyk pelagiański Teodor z Mopsuestii (392–423/429 r. n.e.) cytuje fragment z Ewangelii Mateusza 5:23–24 jako słowa Pana zawarte w Ewangeliach. Komentarz do Księgi Malachiasza, rozdz. 2, str. 410

Pelagiański heretyk Teodor z Mopsuestii (392–423/429 r. n.e.) cytuje Mk 10,2–9 jako „słowa Pana zawarte w Ewangeliach”. Komentarz do Księgi Malachiasza, rozdz. 2, s. 412

Pelagiański heretyk Teodor z Mopsuestii (392–423/429 r. n.e.) nawiązuje do Łukasza 11:42 jako do fragmentu „w Ewangeliach”. Komentarz do Księgi Ozeasza, rozdz. 5, s. 63